Μισέλ Φουκώ: «Το δικαίωμα του θανάτου και η εξουσία πάνω στη ζωή»

Για καιρό, ένα από τα χαρακτηριστικά προνόμια της κυρίαρχης εξουσίας ήταν το δικαίωμα ζωής και θανάτου. Τυπικά προερχόταν δίχως άλλο από την παλιά patria potestas που έδινε στον πατέρα της ρωμαϊκής οικογένειας το δικαίωμα να «διαθέτει» τη ζωή των παιδιών του όπως και τη ζωή των δούλων – τους την είχε «δώσει», μπορούσε να τους την πάρει πίσω.

Το δικαίωμα ζωής και θανάτου, όπως διατυπώνεται από τους κλασικούς θεωρητικούς, είναι μιά μορφή της ήδη αισθητά μετριασμένη. Τόσο ο ηγεμόνας όσο και οι υπήκοοί του δεν θεωρούν πια ότι ασκείται απόλυτα και χωρίς όρους, παρά μονάχα στις περιπτώσεις όπου κινδυνεύει η ίδια η ύπαρξη του άρχοντα: κάτι σαν δικαίωμα ανταπάντησης. Τον απειλούν εξωτερικοί εχθροί που θέλουν να τον ανατρέψουν ή να αμφισβητήσουν τα δικαιώματά του;

Νομιμοποιείται τότε να κηρύξει τον πόλεμο και να ζητήσει από τους υπηκόους του να πάρουν μέρος στην άμυνα του Κράτους – χωρίς «να θέλει άμεσα τον θάνατό τους», του είναι θεμιτό να «εκθέσει τη ζωή τους»: μ’ αυτήν την έννοια ασκεί πάνω τους ένα «έμμεσο δικαίωμα ζωής και θανάτου».

Αν όμως ένας απ’ αυτούς ορθώνεται εναντίον του και παραβιάζει τους νόμους του, τότε ο ηγεμόνας μπορεί να ασκήσει άμεση εξουσία πάνω στη ζωή του: θα τον σκοτώσει, για τιμωρία. Ετσι ιδωμένο, το δικαίωμα ζωής και θανάτου δεν αποτελεί πια απόλυτο προνόμιο: καθορίζεται από την άμυνα του ηγεμόνα και την ίδια την επιβίωσή του.

Πρέπει άραγε να το εννοήσουμε, όπως ο Hobbes, σαν μια μετάθεση στον ηγεμόνα του δικαιώματος που έχει ο καθένας, στη φυσική κατάσταση, να υπερασπίζει τη ζωή του με τίμημα τον θάνατο των άλλων; Ή μήπως πρέπει να δούμε σ’ αυτό ένα ειδικό δικαίωμα που εμφανίζεται μαζί με τη διαμόρφωση του καινούργιου νομικού όντος που είναι ο άρχοντας;

Οπωσδήποτε, το δικαίωμα ζωής και θανάτου, μ’ αυτή τη νεότερη μορφή, τη σχετική και περιορισμένη, όπως και με την παλιά κι απόλυτη μορφή του, είναι ένα δικαίωμα ασύμμετρο. Ο άρχοντας δεν ασκεί το δικαίωμά του πάνω στη ζωή, παρά μόνο χρησιμοποιώντας ή διατηρώντας το δικαίωμά του να σκοτώνει – δεν σφραγίζει την εξουσία του πάνω στη ζωή παρά μόνο με τον θάνατο που είναι σε θέση να απαιτήσει. Το δικαίωμα που διατυπώνεται σαν δικαίωμα «ζωής και θανάτου» είναι στην πραγματικότητα το δικαίωμα να κάνεις να πεθαίνουν ή να αφήνεις να ζουν. Άλλωστε το σύμβολό του ήταν η ρομφαία.

Κι ίσως θα πρέπει να συσχετίσουμε αυτήν τη δικαιική μορφή μ’ έναν ιστορικό τύπο κοινωνίας όπου η εξουσία ουσιαστικά λειτουργούσε ως όργανο παρακράτησης, μηχανισμός σφετερισμού, δικαίωμα ιδιοποίησης ενός μέρους από τα πλούτη, υφαρπαγή προϊόντων, αγαθών, υπηρεσιών, δουλείας και αίματος από τους υπηκόους. Η εξουσία εκεί ήταν πριν απ’ όλα δικαίωμα της λείας: πάνω στα πράγματα, στον χρόνο, στα σώματα και τελικά στη ζωή – το κορύφωμά της βρισκόταν στο προνόμιο να κυριεύει τη ζωή για να την εξοντώνει.

—————

Πηγή: Μισέλ Φουκώ, Η Ιστορία της Σεξουαλικότητας, 1 – Η δίψα της γνώσης, Προβλήματα του Καιρού Μας, Εκδόσεις Ράππα.

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!