Εκλογίκευση υποταγής και φιλελευθερισμός

 

Χρύσα Τζώρτζη

Η κοινωνία μας είναι μια δημοκρατική κοινωνία αλλά επίσης μια κοινωνία φιλελεύθερη. Η μορφή δημοκρατίας που διέπει την κοινωνία μας είναι αυτή την οποία προωθεί η φιλελεύθερη ιδεολογία. Ο ρόλος της φιλελεύθερης ιδεολογίας στην αναπαραγωγή των σχέσεων κυριαρχίας, έγκειται στην αναγωγή του ατόμου σε έδρα της πραγματικότητας, με συνέπεια να παραβλέπονται οι κοινωνικοί καθορισμοί και συστήματα διομαδικής ανισότητας μέσα στα οποία συγκροτούνται κοινωνικά και ψυχολογικά τα υποκείμενα. Η ηγεμονία της φιλελεύθερης ιδεολογίας έχει ως συνέπεια την κατανόηση, από τα υποκείμενα της ανθρώπινης δράσης με εξατομικευμένους όρους («θεμελιώδη σφάλμα απόδοσης» και «κανόνας εσωτερικότητας») και συνακόλουθα, την υποβάθμιση του εξηγητικού ρόλου των δομικών κοινωνικών ανισοτήτων και άλλων παραγόντων.[1]

Οι φιλελεύθερες πρακτικές όμως κάνουν τους ανθρώπους να γεννούν αναπαραγωγικές πεποιθήσεις οι οποίες νομιμοποιούν τη θέση υποταγής τους. Έτσι η διακήρυξη της ελευθερίας συμπίπτει με την έναρξη διαδικασίας εκλογίκευσης, από τη στιγμή που ο υποταγμένος, έχει μια εικόνα θετικής υπόληψης για τον εαυτό του (Beauvois and Joule, 1996. Beauvois, 2003). Η διαπίστωση αυτή βασίζεται στα δεδομένα ενός τεράστιου ερευνητικού έργου, το οποίο εγκαινιάστηκε από τους θεωρητικούς της γνωστικής ασυμφωνίας (Festinger, 1957) και συνεχίστηκε από τους θεωρητικούς της δέσμευσης (Kiesler, 1971). Αποκάλυψε ότι οι άνθρωποι όχι μόνο αποδέχονται θέσεις υποταγής που τους οδηγούν σε πράξεις αντίθετες προς τις στάσεις τους ή τις προθέσεις τους, αλλά και ότι αυτές οι πράξεις, όταν λαμβάνουν χώρα μέσα σε ένα υποτιθέμενο πλαίσιο ελευθερίας ενεργοποιούν μια διαδικασία εκλογίκευσης. Οι πράξεις γίνονται λιγότερο προβληματικές κατόπιν αλλαγών στις στάσεις και στις προθέσεις. Μπορούμε να πούμε ότι σε καταστάσεις αντιπαράθεσης με την κοινωνική εξουσία, σε καταστάσεις στις οποίες εφαρμόζεται η κοινωνική αξιολόγηση, οι άνθρωποι μέσω της εκλογίκευσης και της εσωτερίκευσης, κατασκευάζουν τον πυρήνα των πεποιθήσεων τους σχετικά με τα αντικείμενα του περιβάλλοντος (εκλογίκευση) και την ίδια την αξία τους (εσωτερίκευση).[2]

Αυτό διαπιστώνεται και μέσα από το πείραμα του Zimbardo, με τη προσομοίωση φυλακής στο Stanford (1971) που βλέπουμε τη παντοδυναμία των κοινωνικών ρόλων, αλλά και μέσα από τους Haslam & Reicher, The BBC Prison Study (2001), που βλέπουμε τη σημασία της ταύτισης με την κοινωνική κατηγορία και τον κοινωνικό ρόλο της. Έτσι από την μία πλευρά μπορούμε να δεχτούμε ότι οι ομάδες αποτελούν τη βάση της συλλογικής αυτοπραγμάτωσης, της δημιουργίας δηλαδή μιας κοινωνικής τάξης πραγμάτων βασισμένες σε κοινές αξίες και νόρμες. Όταν όμως οι ομάδες αποτυγχάνουν, ισχυριζόμαστε ότι οι άνθρωποι κλίνουν περισσότερο προς την αποδοχή της επιβολής μιας κοινωνικής τάξης πραγμάτων από τους άλλους ακόμη και αν αυτό παραβιάζει τις αξίες και τις νόρμες τους. Γι’ αυτό τον λόγο σε αντίθεση με αυτούς που εξηγούν την τυραννία και άλλα ακραία κοινωνικά φαινόμενα επικαλούμενοι την ψυχολογική δυσλειτουργικότητα των ομάδων, εδώ μπορούμε να τα ερμηνεύσουμε με βάση τη δυσλειτουργικότητα της αποτυχίας των ομάδων.[3]

————————-

[1] Όψεις της ηγεμονίας στις φιλελεύθερες κοινωνίες : Κοινωνιοψυχολογικές προσεγγίσεις της κοινωνικής αναπαραγωγής και μεταβολής. Συλλογικό έργο, μετάφραση: Κατερίνα Γούλα, Άρτεμις Γρίβα, Τηλέμαχος Ιατρίδης, Ξένια Χρυσοχόου. 1η έκδ. – Αθήνα : Πεδίο, 2013

[2] Jean-Léon Beauvois, Ορισμένα ψυχολογικά όρια του φιλελευθερισμού και των φιλελεύθερων κοινωνιών, στο Όψεις της ηγεμονίας στις φιλελεύθερες κοινωνίες : Κοινωνιοψυχολογικές προσεγγίσεις της κοινωνικής αναπαραγωγής και μεταβολής. Συλλογικό έργο, μετάφραση: Κατερίνα Γούλα, Άρτεμις Γρίβα, Τηλέμαχος Ιατρίδης, Ξένια Χρυσοχόου. 1η έκδ. – Αθήνα : Πεδίο, 2013

[3] Stephen Reicher & S.Alexander Haslam, Επανεξετάζοντας την ψυχολογία της τυραννίας: η μελέτη φυλακής του BBC, στο Όψεις της ηγεμονίας στις φιλελεύθερες κοινωνίες : Κοινωνιοψυχολογικές προσεγγίσεις της κοινωνικής αναπαραγωγής και μεταβολής. Συλλογικό έργο, μετάφραση: Κατερίνα Γούλα, Άρτεμις Γρίβα, Τηλέμαχος Ιατρίδης, Ξένια Χρυσοχόου. 1η έκδ. – Αθήνα : Πεδίο, 2013

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!