Οι πρόσφατες αλλαγές στις αγορές εργασίας αναμένεται να καθορίσουν το μέλλον της Ευρώπης

 

Σε αυτό το άρθρο, που βασίζεται στην συνεισφορά του Eurofound τον Ιούλιο 2016 στην ανεπίσημη συνάντηση του Συμβουλίου Απασχόλησης, Κοινωνικής Πολιτικής, Υγείας και Καταναλωτικών Υποθέσεων (EPSCO), ο Διευθυντής του Eurofound  Juan Menéndez-Valdés εξετάζει πώς έχουν μετασχηματιστεί οι Ευρωπαϊκές αγορές εργασίας κατά τα τελευταία έτη και αξιολογεί τις μελλοντικές προκλήσεις.

 

==> Οι περισσότερες συζητήσεις για το μέλλον της εργασίας κυριαρχούνται από τον αντίκτυπο των θεμελιωδών αλλαγών στην κοινωνία, όπως η ψηφιακή επανάσταση και οι δημογραφικές αλλαγές. Αυτές οι αλλαγές εγείρουν πληθώρα ζητημάτων ανησυχίας, υποδεικνύοντας ορισμένες φορές αντιφατικές τάσεις όπως η έλλειψη εργατικού δυναμικού που συνδέεται με τον γηρασκόμενο πληθυσμό, ή τις νέες τεχνολογίες που οδηγούν σε απώλειες θέσεων εργασίας. Η μετανάστευση και η κινητικότητα συζητούνται ως μέρος της λύσης, αλλά παρουσιάζουν και αυτές σημαντικές προκλήσεις. Η έρευνα του Eurofound αναλύει τις δομικές αλλαγές που συνεχίζονται στις Ευρωπαϊκές αγορές εργασίας με στόχο να ενημερώσει και να συμπληρώσει αυτές τις συζητήσεις, καθώς και να αναγνωρίσει οποιαδήποτε επιπρόσθετα ζητήματα. Η Ευρώπη αντιμετωπίζει πλέον την πρόκληση της κατάτμησης της αγοράς εργασίας, η οποία μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα ένα «διαχωρισμένο τοπίο» νικητών και ηττημένων, με πολύ διαφορετικές εμπειρίες και αντιλήψεις σε σχέση με την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και την παγκοσμιοποίηση εν γένει.

Διαβάστε Επίσης  Καλές πρακτικές σε ευρωπαϊκές χώρες: ένταξη μεταναστριών στην απασχόληση

Η κατάσταση βελτιώνεται, αλλά όχι ακόμη για όλους 

Θα πρέπει πρωτίστως να αναγνωρίσουμε και να ενθαρρυνθούμε από τα θετικά στοιχεία: τα ποσοστά απασχόλησης έχουν επιστρέψει εν τέλει στα προ-κρίσης επίπεδα για την ΕΕ των 28 ως σύνολο – στο πρώτο τρίμηνο αυτού του έτους περισσότεροι από 230 εκατομμύρια εργαζόμενοι απασχολούνταν σε ολόκληρη την ΕΕ, με περισσότερους από 152 εκατομμύρια στην ευρωζώνη, η οποία συνεχίζει να υπολείπεται. Αυτά τα νούμερα είναι τα υψηλότερα που έχουν καταγραφεί από το 2008.

Παρόλα αυτά, θα πρέπει να αντιληφθούμε ότι ο αντίκτυπος της κρίσης στην Ευρώπη ήταν άνισος. Χώρες όπως η Γερμανία, η Αυστρία και το Βέλγιο είδαν τα ποσοστά απασχόλησής τους να μειώνονται μόλις οριακά, ενώ άλλες χώρες όπως η Ισπανία, η Ιρλανδία και η Πορτογαλία αντιμετώπισαν μία πολύ μεγαλύτερη μείωση. (* σημείωση socialpolicy.gr – όπως και η Ελλάδα).

Παρομοίως, υφίστανται μεταβαλλόμενοι δείκτες ανάκαμψης. Ενώ τα επίπεδα απασχόλησης είναι μεγαλύτερα ή πλησιάζουν τα επίπεδα προ-κρίσης σε χώρες όπως η Γερμανία, η Πολωνία, η Δημοκρατία της Τσεχίας, η Σλοβακία, η Σουηδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, άλλες χώρες μάχονται ακόμη να φθάσουν στο σημείο που βρίσκονταν πριν την κρίση. Αυτό δεν ισχύει μονάχα για τις χώρες της Νότιας Ευρώπης, αλλά επίσης και για ορισμένες Σκανδιναβικές χώρες – όπως η Δανία και Φινλανδία.

 

Έως το 1ο Τρίμηνο του 2016 ο αριθμός των απασχολούμενων στην ΕΕ (28) πλησιάζει το προ-κρίσης μέγιστο (Index = 100 2005Q1)

eurofound-chart-1-labour-markets

Η μεταβαλλόμενη δομή της αγοράς εργασίας

Για να κατανοήσουμε καλύτερα πώς έχει αλλάξει η αγορά εργασίας θα πρέπει να εξετάσουμε τη δομή της απασχόλησης.

Περισσότερες θέσεις μερικής απασχόλησης αλλά παρόμοια ποσοστά προσωρινών θέσεων εργασίας στην ΕΕ 

eurofound-chart-2-labour-markets

 

Μπορούμε να δούμε ξεκάθαρα από το ανωτέρω γράφημα ότι η εργασία μερικής απασχόλησης είναι πιο εκτεταμένη πλέον από ότι προ-κρίσης. Όμως, είναι ενδιαφέρον ότι, παρόλες τις ανησυχίες ότι πολλές από τις μετά-της-κρίσης θέσεις εργασίας θα είναι προσωρινές, το συνολικότερο επίπεδο των θέσεων προσωρινής εργασίας έχει στην πραγματικότητα αλλάξει ελάχιστα.

Τα γραφήματα που ακολουθούν δίδουν περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τους τύπους εργασίας που αναπτύχθηκαν και «συρρικνώθηκαν» πριν και κατά τη διάρκεια της κρίσης. Κάθε ένα γράφημα δείχνει την κατανομή της αλλαγής της απασχόλησης για πέντε πεμπτημόρια μισθών. Η στήλη στα αριστερά αναφέρεται στο 20% των χαμηλότερα – αμοιβόμενων θέσεων εργασίας, ενώ η τελευταία στήλη στα δεξιά αναφέρεται στο 20% των υψηλότερα αμοιβόμενων.

 

Αύξηση της απασχόλησης κατά πεμπτημόριο μισθού στην ΕΕ

eurofound-chart-3-labour-markets

Μπορούμε να δούμε ότι μία ισχυρή τάση των πρόσφατων αλλαγών στην απασχόληση στην Ευρώπη αποτέλεσε μία μορφή «πόλωσης προς τα πάνω» (upgrading polarisation) με την αύξηση των υψηλά αμειβόμενων θέσεων εργασίας – στο ανώτερο 20% της μισθολογικής κατανομής. Αυτή η τάση προηγήθηκε της κρίσης, συνεχίστηκε καθόλη την διάρκειά της και εμμένει κατά τη διάρκεια της ανάκαμψης.

Είναι ξεκάθαρο ότι, σε όλες τις περιόδους υφίσταται κάποιας μορφής πόλωση, με τις μεσαία – αμοιβόμενες θέσεις εργασίας να μειώνονται περισσότερο κατά τη διάρκεια της κρίσης και επίσης κατά τη διάρκεια της περιόδου ανάκαμψης έως το 2013. Η εξαφάνιση αυτή – των μεσαία-αμοιβόμενων θέσεων εργασίας, μπορεί μερικώς, να σχετίζεται με τη διαδικασία της ψηφιακής επανάστασης, όπου ένας αριθμός θέσεων εργασίας έχουν αυτοματοποιηθεί, καθώς και η διαδικασία offshoring ορισμένων θέσεων εργασίας.

Τα συνολικότερα στατιστικά για την Ε.Ε. παρουσιάζουν τη γενικότερη κατάσταση. Υφίστατα μία σημαντική διαφοροποίηση σε αυτά τα πρότυπα μεταξύ των κρατών-μελών. Η πόλωση αποτελεί ένα στοιχείο των αγορών εργασίας στο Βέλγιο, την Ισπανία, την Ελλάδα και το Ηνωμένο Βασίλειο. Στην Αυστρία, την Πολωνία και τη Σουηδία, βλέπουμε ένα ισχυρότερο στοιχείο ανοδικής τάσης προς υψηλότερα αμοιβόμενες θέσεις εργασίας. Στην Ουγγαρία, και την Ιταλία, αντιθέτως, υφίσταται μία μεγαλύτερη αύξηση στα χαμηλότερα-αμοιβόμενα πεμπτημόρια, οδηγώντας σε καθοδική τάση.

Έχει όντως σταματήσει η συνολικότερη τάση της «ανοδικής πόλωσης»; Για την περίοδο 2013-2015, βλέπουμε μία διαφορετική εικόνα, με την αύξηση και στα μεσαία πεμπτημόρια – ενώ η αύξηση στις υψηλά αμοιβόμενες θέσεις εργασίας παραμένει υψηλότερη. Σε αυτό το στάδιο, είναι πολύ νωρίς να ξεκαθαρίσουμε αν αναδύεται ένα νέο πρότυπο.

Η αγορά εργασίας της Ευρώπης είναι παρόμοια με αυτήν των ανεπτυγμένων χωρών παγκοσμίως. Οι ΗΠΑ και η Ιαπωνία επιδεικνύουν παρόμοια μοτίβα πόλωσης, με τα πρόσφατα δεδομένα από τις ΗΠΑ να δείχνουν πολύ ισχυρή αύξηση στις χαμηλά αμοιβόμενες θέσεις εργασίας, που υποδεικνύει προς μία γενικότερη υποβάθμιση. Στην Κίνα, τη Ρωσία και την Αυστραλία, αντιθέτως, υφίσταται μία σημαντική ανοδική τάση.

Η καθαρή δημιουργία πλήρους, σταθερούς εργασίας κατανέμενεται δυσανάλογα προς αυτούς με υψηλότερα εισοδήματα

Ακόμη ένας σημαντικός τομέας στον οποίο μπορούμε να αναγνωρίσουμε τάσεις είναι ο τύπος της σχέσης απασχόλησης που δημιουργείται σε κάθε εισοδηματικό πεμπτημόριο.

Το παρακάτω γράφημα παρέχει μία ενδιαφέρουσα εικόνα. Δείχνει ότι οι θέσεις μερικής απασχόλησης αυξάνονται σε όλα τα πεμπτημόρια μισθών, αλλά ότι η ανάπτυξη των σταθερών θέσεων εργασίας πλήρους απασχόλησης συμβαίνει μόνο στο 20% των καλύτερα αμοιβόμενων θέσεων, ενώ μειώνεται για όλα τα υπόλοιπα πεμπτημόρια μισθών.

 

Ανάπτυξη θέσεων εργασίας κατά τύπο σύμβασης στην Ευρώπη 2011-2015

eurofound-chart-4-labour-markets

 

Ποιές θέσεις εργασίας εμφανίζουν ανοδική τάση, και ποιές αναμένεται να «εξαφανιστούν»; 

Όμως, ποιοί τύποι επαγγελμάτων εκπροσωπούνται μέσω αυτού του γραφήματος; Η ανάλυση μας για τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες θέσεις εργασίας (2011-15) κατά επάγγελμα και κλάδο επιβεβαιώνουν τις τάσεις που μέχρι τώρα ήταν κατά πολύ γνωστές. Η μεγάλη ανάπτυξη θέσεων εργασίας καταγράφεται μεταξύ των επαγγελματιών της ΤΠΕ στον προγραμματισμό, τη συμβουλευτική και συναφείς δραστηριότητες. Οι θέσεις εργασίας αυτές βρίσκονται στο υψηλότερο πεμπτημόριο, όχι μόνο όσον αφορά τους μισθούς, αλλά και σε σχέση με την ποιότητα της θέσης εργασίας και την εκπαιδευτική επίδοση. Ακόμη μία ταχέως αναπτυσσόμενη ομάδα είναι οι εργαζόμενοι στον τομέα της προσωπικής φροντίδας, τόσο σε νοικοκυριά όσο και στις υπηρεσίες κλειστής φροντίδας. Αυτές οι θέσεις εργασίας δεν έχουν επηρεαστεί ακόμη κατά πολύ από τις νέες τεχνολογίες και δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσω εξωτερικής ανάθεσης. Βρίσκονται στο χαμηλότερο ή το δεύτερο χαμηλότερο πεμπτημόριο μισθών.

Αυτό το στοιχείο εγείρει το ερώτημα σχετικά με το αν διαθέτουμε επαρκείς αριθμούς εργαζομένων για να καλύψουμε τις κενές θέσεις στους ταχύτερα αναπτυσσόμενους κλάδους, ή άν η μεταναστευτική πολιτική θα πρέπει να διασφαλίσει ότι διαθέτουμε αρκετούς υψηλά-ειδικευμένους επαγγελματίες ΤΠΕ καθώς και εξειδικευμένους φροντιστές ώστε να καλύψουμε τη ζήτηση των Ευρωπαϊκών αγορών εργασίας και ενός γηρασκόμενου πληθυσμού.

Μία ματιά στους ταχύτατα συρρικνούμενους κλάδους επιβεβαιώνει ότι η κυκλική πτώση στις κατασκευές παραμένει εμφανής. Η δομική πτώση στις θέσεις εργασίας στις μαζικές κατασκευές συνεχίζεται, καθώς και στις υπαλληλικές θέσεις, οι οποίες αυτοματοποιούνται ολοένα και περισσότερο.

Αυτές οι θέσεις εργασίας ανήκουν συνηθέστερα στην κατηγορία των μεσαία-αμειβόμενων, και, ειδικότερα οι υπαλληλικές θέσεις, εμφανίζουν υψηλά σκορ σε έτερες διαστάσεις της ποιότητας εργασίας. Το κύριο ζήτημα είναι αν και εφόσον οι εργαζόμενοι που χάνουν τις θέσεις εργασίας τους στις κατασκευές ή στις υπαλληλικές θέσεις θα έχουν την ικανότητα να μετακινηθούν προς υψηλότερα ειδικευμένες και υψηλότερα αμειβόμενες θέσεις, για τις οποίες θα υπάρξει μεγάλη ζήτηση, ή αν θα πρέπει να αποδεχτούν χαμηλότερα αμειβόμενες θέσεις εργασίας που να απαιτούν χαμηλότερες δεξιότητες με σκοπό να παραμείνουν εντός της αγοράς εργασίας. Η ανοδική ή καθοδική κινητικότητα αυτών των εργαζομένων είναι πολύ πιθανόν να καθορίσει τις αντιλήψεις τους για την αλλαγή, την παγκοσμιοποίηση, και την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.

Διαβάστε Επίσης  Καλές πρακτικές σε ευρωπαϊκές χώρες: ένταξη μεταναστριών στην απασχόληση

Όχι μία αγορά εργασίας αλλά αρκετές: Η κατάτμηση της αγοράς εργασίας δεν δείχνει να υποχωρεί

Μία από τις κυριότερες εξελίξεις των αγορών εργασίας που παρατηρείται σε ολόκληρο τον κόσμο τα τελευταί χρόνια είναι η κατάτμηση της αγοράς εργασίας. Αυτή χαρακτηρίζεται από τον διαχωρισμό της αγοράς εργασίας σε ξεχωριστές υπο-αγορές ή τμήματα, με διακριτά χαρακτηριστικά και μικρή «αλληλεπικάλυψη» μεταξύ τους.

Όπως έχουμε δει, οι θέσεις εργασίας που αμοίβονται καλά είναι πιο πιθανόν να συνοδεύονται από συμβάσεις πλήρους και μόνιμης απασχόλησης και να σημειώνουν υψηλές αξιολογήσεις σε έτερους δείκτες της ποιότητας της αγοράς εργασίας. Μία ερώτηση-κλειδί είναι σε ποιό βαθμό τα άτομα σε λιγότερο ευνοημένες θέσεις εργασίας έχουν την ικανότητα να προχωρήσουν επαγγελματικά προς καλύτερες θέσεις εργασίας. Όπως σημειώθηκε, δεν έχει υπάρξει μία απότομη συνολικότερη αύξηση της προσωρινής απασχόλησης στην Ε.Ε. Παρόλα αυτά, η ανάλυση του Eurofound σχετικά με τις πρόσφατες εξελίξεις έχει επίσης εξετάσει τον πιθανό ρόλο αυτών των συμβάσεων, και κατά ποιό βαθμό αυτές διευκολύνουν τη μετάβαση σε πιο μόνιμες θέσεις εργασίας.

Διαβάστε Επίσης  Καλές πρακτικές σε ευρωπαϊκές χώρες: ένταξη μεταναστριών στην απασχόληση

Όταν τα ποσοστά προσωρινής απασχόλησης είναι υψηλά οι μεταβάσεις πέραν της προσωρινής απασχόλησης είναι χαμηλές

transition_rate_employment

Το γράφημα αυτό δείχνει ότι για τις χώρες όπου τα ποσοστά προσωρινής απασχόλησης είναι υψηλά, οι μεταβάσεις από την προσωρινή απασχόληση στη μόνιμη απασχόληση είναι χαμηλές. Η Πολωνία και η Ισπανία είναι τα πλέον ξεκάθαρα παραδείγματα, αλλά υπάρχουν επίσης ενδείξεις αυτού του γεγονότος και στην Ολλανδία και τη Γαλλία. Αυτό σημαίνει ότι ένας μεγάλος αριθμός ατόμων ενδέχεται να παραμείνει «εγκλωβισμένος» σε αυτούς τους τύπους συμβάσεων απασχόλησης ή να μείνουν άνεργοι, παρά να προχωρήσουν προς καλύτερες και πιο ασφαλείς θέσεις εργασίας.

Βρήκαμε επίσης μία συσχέτιση μεταξύ των ποσοστών προσωρινής απασχόλησης και της «διατήρησης των θέσεων» μεταξύ των μόνιμων υπαλλήλων: όσο υψηλότερο ήταν το ποσοστό της προσωρινής απασχόλησης, τόσο πιο «στενά προσκολλώνται» στην αγορά εργασίας όσοι βρίσκονται σε μόνιμη απασχόληση. Με διαφορετικά λόγια, όσο πιο ασταθής είναι η αγορά εργασίας, τόσο περισσότερο διατηρούνται στις θέσεις εργασίες τους όσοι είναι αρκετά τυχεροί ώστε να απασχολούνται σε θέσεις μόνιμης απασχόλησης.

Οι προκλήσεις των νέων μορφών απασχόλησης

Κοιτάζοντας προς το μέλλον, η κατάσταση δεν πρόκειται να γίνει πιο εύκολη. Η Ευρωπαϊκή Έρευνα Συνθηκών Εργασίας δείχνει ότι η μεγάλη πλειονότητα των εργαζομένων στην Ευρώπη συνεχίζει να απασχολείται υπό πρότυπες σχέσεις απασχόλησης: εργαζόμενοι με μόνιμες συμβάσεις, πλήρους εργασίας, τυπικών ωραρίων, για έναν εργοδότη και για ένα μέρος εργασίας. Με τις πρόσφατες τάσεις αυτό το πρότυπο αλλάζει κατά λίγο, και νέες μορφές απασχόλησης αναδύονται, που είναι αρκετά διαφορετικές από τις μη-τυπικές μορφές με τις οποίες είμαστε ήδη εξοικειωμένοι, όπως οι θέσεις μερικής απασχόλησης ή προσωρινής εργασίας.

 

Το Eurofound έχει διερευνήσει αυτές τις νέες μορφές απασχόλησης και τις έχει κατηγοριοποιήσει βάσει είτε μίας διαφορετικής σχέσης από αυτήν της παραδοσιακής μεταξύ εργοδότη – εργαζομένου, ή ενός διαφορετικού προτύπου εργασίας από αυτό της παροχής πλήρους υπηρεσίας σε έναν καθορισμένο χρόνο ή απασχόληση. Το συμπέρασμα είναι ότι δεν είναι όλες οι νέες μορφές απασχόλησης ή καλές ή όλες κακές. Ορισμένες εμπεριέχουν ευκαιρίες για τις αγορές εργασίας καθώς και για βελτιωμένες συνθήκες εργασίας. Για άλλες, οι κίνδυνοι υπερβαίνουν τις θετικές πλευρές. Αυτό που είναι, όμως, πλήρως ξεκάθαρο είναι ότι οι αγορές εργασίας θα γίνουν πιο ποικιλόμορφες και περίπλοκες. Και ο κίνδυνος της αυξημένες κατάτμησης της αγοράς εργασίας ενδέχεται να είναι ακόμη μεγαλύτερος. Όσο πιο άτυπες είναι οι καριέρες, τόσο πιο υψηλός θα είναι ο κίνδυνος όσον αφορά την κοινωνική προστασία και τις εισφορές κοινωνικής ασφάλισης.

 

Διαχωρισμένες αγορές εργασίας, διαχωρισμένοι πολίτες, μία διαχωρισμένη Ευρώπη

Η πόλωση της αγοράς εργασίας που εμφανίζεται στα περισσότερα κράτη-μέλη της Ε.Ε. δεν αποτελεί απλώς μία «άσκηση για hobby» για ακαδημαϊκούς και οικονομολόγους. Οι μελέτες δείχνουν ότι υπάρχουν νικητές και χαμένοι από την πρόσφατη κρίση, την Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και την παγκοσμιοποίηση, και αυτό αναμένεται να έχει πολύ σημαντικό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό αντίκτυπο.

Ενώ υπάρχουν πολλοί παράγοντες που επηρεάζουν τις αντιλήψεις όσων είναι σκεπτικοί αναφορικά με τη διαδικασία της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, π.χ. όσοι/ όσες ψήφισαν υπέρ του Brexit στη Μεγάλη Βρετανία ή υποστηρίζουν τον αναδυόμενο λαϊκισμό, ορισμένα ευρήματα υποδεικνύουν ότι αυτές οι κινήσεις ωθούνται κυρίως από όσους αισθάνονται ότι έχουν χάσει από τις πρόσφατες εξελίξεις. Πολλοί έχουν βιώσει την εξαφάνιση  των – άλλοτε ασφαλών – θέσεων εργασίας μεσαίου μισθού για τους ίδιους και τα παιδιά τους.

 

Η απογοήτευση που απορρέει από την αντίληψη του περιορισμού της κοινωνικής κινητικότητας που οφείλεται, πέραν των άλλων παραγόντων, στην κατάτμηση της αγοράς εργασίας, και στην συνεπαγόμενη απαγκίστρωση από τους πολιτικούς θεσμούς που διαχειρίζονται τους προσδιοριστικούς παράγοντες της αλλαγής, ενδέχεται να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις που αντιμετωπίζει αυτή τη στιγμή η Ευρώπη. Οι απαντήσεις σε αυτές τις προκλήσεις μπορούν κάλλιστα να αποτελέσουν το «κλειδί» για τον προσδιορισμό του μέλλοντος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

 

Μετάφραση / Επιμέλεια: Ντούνης Ανδρέας

eurofound.europa.eu

socialpolicy.gr

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!