Η θεωρία της κοινωνίας της διακινδύνευσης

 

«To άγχος μας δεν προέρχεται από τη σκέψη του μέλλοντος, αλλά από την επιθυμία μας να το ελέγξουμε»

Αυτό το απόσπασμα του Λιβανού ποιητή του 20ου αιώνα, Χαλίλ Γκιμπράν αποτυπώνει τόσο την κεντρική ιδέα όσο και κάποια υπόρρητα ζητήματα που τίθενται σε αυτό που αναφέρθηκε αργότερα ως «η θεωρία της κοινωνίας της διακινδύνευσης» και επρόκειτο να έχει τεράστιο αντίκτυπο στη σύγχρονη κοινωνιολογία.

Η βασική ιδέα αυτής της θεωρίας, η οποία διατυπώθηκε για πρώτη φορά από τον κοινωνιολόγο Ούλριχ Μπεκ το 1986, είναι ότι οι μεταμοντέρνες κοινωνίες είναι προσανατολισμένες προς την ιδέα του κινδύνου, ορίζοντας την ως «ένα συστηματικό τρόπο για την αντιμετώπιση των κινδύνων και των ανασφαλειών που επιφέρει και εγκαθιδρύει η ίδια η νεωτερικότητα.» (Beck, 1992) και ότι οι τεχνικές διαχείρισης του κινδύνου εισχωρούν στις περισσότερες σφαίρες των σημερινών κοινωνικών και πολιτικών δραστηριοτήτων.

Η ιδέα του ελέγχου του μέλλοντος, ως εκ τούτου, ενυπάρχει στην έννοια του κινδύνου. Ως αποτέλεσμα αυτής της κατ ‘ανάγκην μάταιης προσπάθειας ελέγχου όσων δεν ελέγχονται, υποστηρίζεται ότι το άγχος για το μέλλον αποτέλεσε το καθοριστικό συναίσθημα της εποχής μας.

Αυτό οδηγεί σε ένα από τα θεμελιώδη ζητήματα της θεωρίας της κοινωνίας του ρίσκου. Η σημασία που αποδίδεται στο άγχος δείχνει ότι αυτό που βρίσκεται στο επίκεντρο της θεωρίας είναι η σχέση μας με τον κόσμο. Ένα ερώτημα που τίθεται εδώ είναι εάν η θεωρία της κοινωνίας της διακινδύνευσης αφορά κυρίως εμάς ή με την κατάσταση του κόσμου ως ένα υποκειμενικό δεδομένο. Περιγράφει, δηλαδή, μια πραγματολογική αλλαγή στη φύση των απειλών ή απλώς μια αλλαγή στην αντίληψη μας για αυτές;

Σύμφωνα με τον Beck, η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, δημιουργεί η ίδια τους κινδύνους που την απειλούν: Ατομικά όπλα, πυρηνικά εργοστάσια, μόλυνση του περιβάλλοντος, «νέφη» πάνω από τις πόλεις, αυτοκινητοδρόμους-λαιμητόμους, κοινωνικές ανισότητες, χρηματιστικές κρίσεις. Ρίσκο δεν σημαίνει όμως αυτόματα καταστροφή, αλλά την έγκαιρη πρόβλεψη της μελλοντικής καταστροφής, που επιτρέπει την αποτροπή της.

Η αποτροπή δεν μπορεί βέβαια να είναι τελεσίδικη. Κι αυτό επειδή η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία υποφέρει από τέσσερις συστημικές ατέλειες, οι οποίες συνεργούν στην αναπαραγωγή του ρίσκου: την υπέρβαση των ορίων (Entgrenzung), την αδυναμία ελέγχου, την ελλιπή αντιστάθμιση των προξενηθείσων ζημιών, και την έλλειψη γνώσης και επίγνωσης των κινδύνων.

Αυτός ακριβώς ο χαρακτήρας του ρίσκου παρακινούσε τον Μπεκ να αναζητεί όλο και πιο επακριβείς έννοιες για την αντιμετώπισή του. Τρία χαρακτηριστικά παραδείγματα: Η ατομικότητα, η κοσμοπολιτικοποίηση, η μεταμόρφωση.

Σε συνέντευξη του στο «Βήμα» είχε ορίζει τις έννοιες του κοσμοπολιτισμού και της κοσμοπολιτικοποίησης ως εξής:

«Ο κοσμοπολιτισμός είναι θεωρητική κατασκευή, που ανάγεται στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία και χρησιμοποιήθηκε στη νεότερη εποχή από όλους τους μεγάλους διαφωτιστές – από τον Ιμάνουελ Καντ ως τον Γιούργκεν Χάμπερμας. Μόνο που ο όρος έχει ένα ψεγάδι: εκείνο της θαυμάσιας αλλά όχι ρεαλιστικής ιδέας. Η κοσμοπολιτικοποίηση, ως πρακτική διαδικασία, δεν έχει σχέση με τον κοσμοπολιτισμό. Με την έννοια αυτή θέλω να δείξω ότι στις αρχές του 21ου αιώνα ζούμε σε μια πραγματικότητα στην οποία δεν έχουν πλέον εφαρμογή οι μέχρι πρότινος ισχύουσες αρχές της συμβίωσης μεταξύ κρατών και ηπείρων. Επιγραμματικά, κοσμοπολιτικοποίηση σημαίνει τον εγκλεισμό των αποκλεισμένων – κάτι που συχνά γίνεται με καταναγκαστικό τρόπο. Ενα παράδειγμα για αυτό είναι τα εκατομμύρια άτομα από χώρες του Τρίτου Κόσμου, που για να επιζήσουν αναγκάζονται να πουλάνε σωματικά τους όργανα, όπως νεφρά, μάτια, ή συκώτι, σε πλούσιους ασθενείς στη Δύση. Το αποτέλεσμα είναι μια μοντέρνα μορφή συμβίωσης: η συγχώνευση δύο άνισων κόσμων μέσω της ιατρικής τεχνολογίας. Στα σώματα των ατόμων συνενώνονται ήπειροι, ράτσες, τάξεις, έθνη και θρησκείες. Μουσουλμανικά νεφρά καθαρίζουν χριστιανικό αίμα, άσπροι ρατσιστές αναπνέουν με πνεύμονες μαύρων. Ετσι προκύπτει ο λεγόμενος «βιοπολιτικός κοσμοπολίτης». Τέτοια λιγότερο φρικιαστικά δείγματα εγκλεισμού του αποκλεισμένου βλέπουμε άπειρα στην καθημερινή ζωή, για παράδειγμα, στα ράφια των καταστημάτων, που είναι γεμάτα με προϊόντα, που προέρχονται από την αδυσώπητη εκμετάλλευση των κατοίκων του Τρίτου Κόσμου από δυτικές επιχειρήσεις. Και αυτό αποτυπώνεται στα παγκόσμια ρίσκα, που εφορμούν στη ζωή μας: κλιματική αλλαγή, φτώχεια, πυρηνικά όπλα, χρηματιστική κρίση».

 

Διαβάστε Επίσης  13ο Συνέδριο της Ευρωπαϊκής Κοινωνιολογικής Εταιρίας

Πηγές: inquiriesjournal.com, tovima.gr

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!