Η πατερναλιστική προσέγγιση στην κοινωνική πρόνοια

Ντούνης Ανδρέας

Οι επιθέσεις και κριτικές τόσο από την αριστερά όσο και από τη δεξιά απέναντι στο κράτος πρόνοιας έδωσαν μεγάλο βάρος στην εξάρτηση των ληπτών υπηρεσιών από αυτό (κριτική κυρίως από την δεξιά) αλλά και στον πατερναλισμό που ενυπάρχει στη λειτουργία του απέναντι στα προνοιακά υποκείμενα (μία κριτική που εκκίνησε από την αριστερά).

Και οι δύο κριτικές ενσωματώνουν αρκετές αντιφάσεις, όσον αφορά κυρίως την εκ νέου αφήγηση τους από τον νεοφιλελεύθερο λόγο:

Η ελευθερία της ατομικής ιδιοκτησίας και η «ελεύθερη» επιλογή από τα προνοιακά υποκείμενα των ιδιωτικών κοινωνικών υπηρεσιών που θα τους παρασχεθούν ενισχύουν τις κοινωνικές ανισότητες, καθώς σε ένα πλήρως ανεπτυγμένο καπιταλιστικό σύστημα οι «ευνοημένοι» κατέχοντες πλούτο πολίτες έχουν μεγαλύτερες δυνατότητες επιλογής παρεχόμενων υπηρεσιών από τους μη «ευνοημένους» φτωχούς πολίτες.

Επιπρόσθετα, η ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών υπηρεσιών δεν μπορεί να «αποτινάξει» τον κοινωνικό αποκλεισμό των ληπτών πρόνοιας καθώς ο διαχωρισμός μεταξύ ληπτών προνοιακών επιδομάτων και μη θα διακατέχεται από τους κανόνες της αγοράς, αποκλείοντας και στιγματίζοντας ουσιαστικά τους πλέον αδύναμους κοινωνικά.

Ενώ στον νεοφιλελεύθερο λόγο ενυπάρχει το επιχείρημα του ελάχιστου διχτυού ασφαλείας για τους πλέον ασθενέστερους, αυτή η πρακτική δεν μπορεί παρά να στιγματίσει, να περιθωριοποιήσει και να δημιουργήσει μεγαλύτερη εξάρτηση για τα πλέον αδύναμα κοινωνικά στρώματα. Το πρόβλημα της εξάρτησης από το διευρυμένο και γραφειοκρατικό κράτος πρόνοιας εμφανίζεται να επιλύεται στον νεοφιλελεύθερο λόγο μέσα από την λειτουργία της ελεύθερης αυτορυθμιζόμενης αγοράς, αλλά ουσιαστικά η τελευταία αυξάνει την εξάρτηση από την ίδια την αγορά υπό άνισους όρους, και ενισχύει τον κοινωνικό αποκλεισμό καθώς οι φτωχοί θα πρέπει να αναλάβουν ίδιες πρωτοβουλίες για να υπερβούν το εισοδηματικό και κοινωνικό κατώφλι της φτώχειας.

Επιχειρώντας – αντίστροφα – να προσεγγίσουμε την έννοια του πατερναλισμού στο νομικό πεδίο, θα λέγαμε πώς «αφορά τη χρήση των νομικών μέσων για τον περιορισμό ή ανάληψη δράσεων από τα άτομα για το δικό τους συμφέρον». Οι κοινωνίες ενδέχεται να ποικίλουν στο εύρος ή τα μέσα με τα οποία χρησιμοποιούν τη νομοθεσία για να περιορίσουν την ελευθερία των ατόμων ως πρόσωπα ή ως μέλη ομάδων, αλλά κάθε κοινωνία εφαρμόζει σε ορισμένο βαθμό τον νομικό πατερναλισμό ώστε να απαγορεύσει πράξεις που θεωρούνται επικίνδυνες, ριψοκίνδυνες ή κατακριτέες.

Οι αντικρουόμενες απόψεις σε σχέση το πεδίο της κοινωνικής πρόνοιας έχουν εδώ και καιρό εστιάσει στις επιδράσεις των εισοδηματικών μεταβιβάσεων και της διαχείρισης της συμπεριφοράς των φτωχών. Συντηρητικοί όπως ο Charles Murray (1984) ισχυρίστηκαν ότι τα προνοιακά προγράμματα στις Η.Π.Α δημιουργούν κίνητρα τα οποία είναι επιβλαβή για την εργασιακή ηθική και την οικογενειακή δομή των δύο γονέων.

Ακαδημαϊκοί της αριστεράς όπως οι Frances Fox Piven και Richard Cloward (1971) ισχυρίστηκαν πώς τα προνοιακά προγράμματα σχεδιάστηκαν για τη ρύθμιση των ζωών των φτωχών και την αναχαίτιση των αναταραχών στις πόλεις.

 

Διαβάστε επίσης – Το Τιμωρητικό Κράτος Πρόνοιας

 

Ενώ τόσο η αριστερά όσο και η δεξιά εστίασαν στις αρνητικές συμπεριφορικές επιδράσεις της πρόνοιας, μία ομάδα ακαδημαϊκών κοινωνικής πολιτικής και πολιτικών ξεκίνησαν να τονίζουν την πιθανότητα θετικών συμπεριφορικών επιδράσεων που μπορούν να προαχθούν μέσω κατάλληλα σχεδιασμένων προνοιακών προγραμμάτων (βλέπε Mead). Οι συγκεκριμένοι κύκλοι του «νέου πατερναλισμού» ισχυρίζονται ότι η κυβέρνηση μπορεί και θα πρέπει να χρησιμοποιήσει τα προγράμματα δημόσιας στήριξης για να προάγει συγκεκριμένες συμπεριφορές όπως την εργασία και το γάμο ενώ παράλληλα να αποθαρρύνει άλλες όπως τις γεννήσεις εκτός γάμου και την κατάχρηση ουσιών.

Για να επιτύχουν αυτούς τους στόχους, οι πατερναλιστές ισχυρίζονται πώς η πρόνοια δεν θα πρέπει να αποτελεί δικαίωμα. Αντί τούτου, οι λήπτες προνοιακών παροχών θα πρέπει να αποδεχθούν μία σειρά προϋποθέσεων ούτως ώστε να λάβουν βοήθεια και θα πρέπει να «τηρούν απαρέγκλιτα» τις συγκεκριμένες συμπεριφορές ενώ παράλληλα συμμετέχουν στο πρόγραμμα. Σύμφωνα με τους υποστηρικτές αυτού του ρεύματος, τα κριτήρια αυτά στοχεύουν στη βελτίωση των οικονομικών, κοινωνικών, και πολιτικών ικανοτήτων του λήπτη.

Αναντίρρητα, η πατερναλιστική προσέγγιση στην πρόνοια και τη φτώχεια δέχθηκε πολλές κριτικές. Οι «πολέμιοι» βλέπουν στον «νέο πατερναλισμό» λιγότερο έναν τρίτο δρόμο μεταξύ νεοφιλελευθερισμού και φιλελευθερισμού και περισσότερο ένα πολιτικά ελκυστικό μέσο για την απόσυρση του κράτους πρόνοιας. Ισχυρίζονται πώς τα πατερναλιστικά μέτρα δεν έχουν σχεδιαστεί για να βοηθήσουν τους φτωχούς και να τους καταστήσουν ικανούς να συμβιβάζονται με τις δικές τους αξίες. Αντίθετα, υποδεικνύουν πώς ο πατερναλισμός έχει σχεδιαστεί για την εξοικονόμηση πόρων μέσω της εξώθησης των πλέον πολιτικά «κατάλληλων» ληπτών εκτός του προνοιακού ρόλου και υποκειμένου ούτως ώστε η πρόνοια να αποτελέσει πρόγραμμα μονάχα για τους «αναξιοπαθούντες φτωχούς».

Τέλος, ο πατερναλισμός δεν αφορά τη διευκόλυνση της έκφρασης των αξιών των φτωχών αλλά την επιβολή της πλειονοτικής άποψης. Οι κριτικοί θεωρούν επίσης ότι οι προϊδεασμοί για τους φτωχούς μέσω των πατερναλιστικών «προσεγγίσεων» έχουν ως κινητήριους μοχλούς φυλετικά και έμφυλα στερεότυπα παρά μία ακριβή κατανόηση των αιτιών της φτώχειας.

 

Πηγές:

https://www.britannica.com/topic/paternalism

Stu Jordan, Nolan McCarty, Welfare and Paternalism, 2008, W. Allen Wallis Institute of Political Economy.

socialpolicy.gr – Κριτικές της Νεοφιλελεύθερης Ρητορικής socialpolicy.gr/2013/01

 

socialpolicy.gr

Διαβάστε Επίσης  Unesco - Πέντε δεκαετίες προώθησης του αλφαβητισμού

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!