Η γυναίκα στα ρεμπέτικα τραγούδια της φυλακής

"Hash Smoker & Black Cat" by Kostas Degaitas

Της Ιωάννας Κουρού, Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια

ΕΚΠΑ -Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης

Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Κοινωνιολογία και σύγχρονη βιομηχανική κοινωνία: Ειδικά θέματα παιδικής ηλικίας, κοινωνικών μειονοτήτων, εργασίας και εκπαίδευσης»

Τα ρεμπέτικα τραγούδια αποτελούν σημαντικό στοιχείο για την ελληνική μουσική και ακούγονται ευχάριστα από όλα τα στρώματα και τις ηλικίες σήμερα. Βέβαια, κατά την εμφάνιση τους αντιμετωπίστηκαν με μεγάλη δυσπιστία και περιθωριοποιήθηκαν για αρκετές δεκαετίες. Το παρόν άρθρο έχει θέμα «τα ρεμπέτικα τραγούδια της φυλακής και οι ιδιότητες της γυναίκας» και συμβάλλει στην εκμάθηση και μελέτη της αντίληψης των ρεμπετών σχετικά με ορισμένα κομμάτια της κοινωνίας. Διαφορετικά, οι λόγοι που οδήγησαν στην πραγματοποίηση αυτού του άρθρου αφορούν το πώς αντιμετώπιζαν οι ρεμπέτες τον νομικό σύστημα και, κατ’επέκταση την φυλακή, και το πώς έβλεπαν την γυναίκα-γκόμενα σε μια περίοδο που σιγά σιγά βγαίνει στον χώρο εργασίας και ανεξαρτητοποιείται.

Το ρεμπέτικο τραγούδι δημιουργήθηκε κατά τη διάρκεια ιστορικοκοικωνικών μεταρρυθμίσεων και εξελίξεων, όπως τη δημιουργία των σύγχρονων αστικών κέντρων, την προσφυγική κρίση του ΄22, ακόμα, και την μετάβαση από την καλλιτεχνική δημιουργία στην παραγωγή όσον αφορά τη μουσική. Οι μεγάλες αλλαγές αυτές δεν μπορούσαν να γίνουν αντιληπτές και κατανοητές με τον ίδιο τρόπο για όλες τις κοινωνικές ομάδες και μία από αυτές ήταν ο χώρος του ρεμπέτικου τραγουδιού, το οποίο ήταν αρκετές δεκαετίες συνυφασμένο με το περιθώριο(Κοταρίδης,1996:9-33). Θα μπορούσε αυτή η κοινωνική ομάδα με τις πολιτισμικές αντιθέσεις της με την υπόλοιπη κοινωνία να χαρακτηριστεί ως ένας παράλληλος κόσμος για τον οποίο έχει διαφορετική χροιά και σημασία η έννοια, για παράδειγμα, του νόμου, του αστυνομικού, της γυναίκας από την ηγεμονική τάση της εποχής (Παπαχριστόπουλος,2004). Ουσιαστικά, παρατηρούμε πως μέσα την ανάδυση του καινούριου τρόπου ζωής του 20ου αιώνα, ο χώρος του ρεμπέτικου δομείται με μια δική του εσωτερική ιεραρχία όπου νοσταλγείται κατά κάποιο τρόπο το παλιό διότι δεν μπορεί να ταιριάξει, να δεχθεί το καινούριο.

Τα τραγούδια που πραγματεύονται τον κόσμο της φυλακής, πέρα από τα ακριτικά και μερικά δημοτικά, είναι και τα ρεμπέτικα. Οι φυλακές που συναντούμε στα ρεμπέτικα τραγούδια και που συγκεντρώσαμε για το άρθρο μας είναι του Ναυπλίου και του Γκεντή-Κουλέ. Όπως αναφέρθηκε, καθώς ο κόσμος των ρεμπετών αποτελούσε έναν παράλληλο κόσμο, με τους δικούς του κανόνες και ιεραρχίες, με το δικό του ποινικό και νομικό σύστημα η φυλακή, η δικαιοσύνη, οι δικαστές, οι αστυνομικοί θεωρούνται αντίπαλοι και άδικοι. Επιπρόσθετα, ο εγκλεισμός στη φυλακή ή η περίπτωση εγκλεισμού, συνήθως, δεν οφείλεται στις δικές τους πρακτικές και δεν ευθύνονται οι ίδιοι, διότι τους έχουν οδηγήσει άλλοι παράγοντες, δηλαδή η γυναίκα. Οι εικόνες που αποτυπώνονται για την φυλακή με βάση τα τραγούδια που συγκεντρώθηκαν σχετίζονται με τη στενοχώρια, το σκοτάδι και το κρύο καθώς έχουν και τον καημό της γυναίκας.

«Κλείσαν οι πόρτες οι βαριές
Βρόντησαν οι αμπάρες
Κι εγώ κατάδικος θα ζήσω τώρα
Μες το κελί το σκοτεινό της φυλακής» (Στα κάτεργα κατάδικος)
« … Μες το κελί το σκοτεινό περνώ χωρίς ελπίδα

Μες στο Γεντί Κουλέ τα νιάτα μου θ’αφήσω» (Για μια γυναίκα χάθηκα)

Βέβαια, τα «σίδερα» για τους ρεμπέτες δεν φέρουν πάντοτε καημούς, επειδή οι λόγοι τιμής θεωρούνται σημαντικότεροι και, θα μπορούσαμε να πούμε πως, όσοι είναι στη φυλακή είναι άνδρες που ανταποκρίνονται στα πρότυπα ανδροπρέπειας, δηλαδή εκεί μέσα θα συναντήσουμε τους λεβέντες.

« Της φυλακής τα σίδερα είναι για τους λεβέντες

Με σκυμμένο το κεφάλι πως θα ζούσα στη ζωή
Έπρεπε σαν παλληκάρι να ξεπλύνω τη ντροπή» (Δεσμοφύλακες, ανοίξτε)

Το γυναικείο κάλλος και ομορφιά κατέχει έναν ξεχωριστό χώρο στο ρεμπέτικο τραγούδι , καθώς στα περισσότερα ρεμπέτικα γίνεται μνεία στην ομορφιά της γυναίκας-γκόμενας. Αυτή η ομορφιά καθιστά την γυναίκα κυρίαρχη στο ερωτικό παιχνίδι (Κοταρίδης,1996:9-33), αφού μέσω αυτής έχει την ικανότητα να μαγέψει τους άνδρες. Τα εκάστοτε κοινωνικά πρότυπα κάλλους αποτυπώνονται στα ρεμπέτικα τραγούδια και παρουσιάζουν τόσο τα φυσικά χαρακτηριστικά των γυναικών όσο και τα χαρακτηριστικά που απαιτούν περιποίηση, όπως το χτένισμα, ως εκείνα που συμβάλλουν στην εκδήλωση του ερωτισμού. Τα συναισθήματα αυτά που προκύπτουν κάθε φορά από τα κάλλη της κοπέλας καθιστούν το ανδρικό φύλο σε μια κατάσταση υποταγής προς τη γυναίκα – γεγονός που έρχεται σε αντίθεση με τα αρρενωπά στοιχεία του άνδρα «μάγκα». Αν και σε περίοδο ριζικών αλλαγών ως προς τις σχέσεις των δύο φύλων, οι ρεμπέτες και, γενικά, το κοινωνικό σύνολο με τις εδραιωμένες αντιλήψεις που συνοδεύουν γενιές σχετικά με την κυριαρχία του άνδρα στη γυναικά μέσα στη σχέση, υιοθετούν και αναπαράγουν τις απόψεις που συνδέουν τη γυναικεία ομορφιά με εξωτικά-υπερφυσικά χαρακτηριστικά (Κοταρίδης,1996:9-33).

Όσον αφορά τα εξωτικά χαρακτηριστικά αυτά συναντώνται σε παραδοσιακές κοινωνίες, στις οποίες η ομορφιά δήλωνε καταγωγή από νεράιδες(Κοταρίδης,1996:9- 33). Κατ’αυτόν τον τρόπο υπήρχε σε αυτά τα άτομα ένα υπερφυσικό στοιχείο με δυνατότητες επικίνδυνες για τον άνθρωπο και, συνήθως, έκαναν την εμφάνισή τους σε απομακρυσμένους χώρους, στο ύπαιθρο. Για παράδειγμα σε πολλές προβιομηχανικές κοινωνίες βλέπουμε να οργανώνονται τελετουργίες για την απομάκρυνση του κακού και των νεράιδων, καθώς πλανεύουν τους ανθρώπους και δεν σκέφτονται λογικά (παγανιστικά στοιχεία). Αυτές οι αντιλήψεις είναι τόσο ισχυρά εδραιωμένες διότι επιβιώνουν επί χριστιανισμού είτε μέσα από το χτίσιμο μοναστηριών και εκκλησιών σε ερημωμένα μέρη, ώστε να ξορκίσουν το κακό, είτε μέσα από την νοοτροπία του λαού που λειτουργεί αποτρεπτικά στα νέα αγόρια να ερωτευτούν όμορφες γυναίκες (Κοταρίδης,1996:9-33).

Κατά παρόμοιο τρόπο, στα ρεμπέτικα τραγούδια της φυλακής αποδίδονταν στις όμορφες γυναίκες τέτοιες υπερφυσικές ιδιότητες με τις όποιες είχαν την ευκαιρία να μαγέψουν-πλανέψουν τον άνδρα και με τελικό σκοπό να είναι αδύναμος να αντισταθεί στην ομορφιά τους. Πέρα από τα φυσικά χαρακτηριστικά τους οι γυναίκες εκφράζοντας την θηλυκότητα και την σεξουαλικότητά τους μέσα από τον χορό, τη συμπεριφορά, όπως η τσαχπινιά και το νάζι, μαγεύουν και χειραγωγουν τους άνδρες ώστε να χάσουν τη δύναμη και ανδρική τους υπόσταση. Τα αποτελέσματα της γυναικείας ομορφιάς έχουν δύο σημασίες για τους άνδρες: από τη μία συνδέονται με την επιθυμία και την ηδονή και, από την άλλη, θεωρείται ότι επιφέρουν κινδύνους και καταστροφές για τον ρεμπέτη που «πέφτει στα δίχτυα» ή που μαγεύεται από την ομορφιά της κοπέλας-πλανεύτρας.

«Στης φυλακής τα σίδερα
Λιώνω με τον καημό σου, ρούσα και ξανθιά
Λιώνω με τον καημό σου, φραγκοσυριανιά
Για σένα εγκλημάτησα
Με πήρες στο λαιμό σου, ρούσα και ξανθιά
Με πήρες στο λαιμό σου, φραγκοσυριανιά» (Ο καημός της φυλακής)
«Στις φυλακές με κλείσανε ισόβια για σένα
Τέτοιο μεγάλωνε καημό επότισες εμένα

Όλους ενόρκους δικαστές πλάνεψε η ομορφιά σου
Με δίκασαν ισόβια για να γενεί η καρδιά σου» (Ο ισοβίτης)

Αυτή η αμφίσημη εικόνα της γυναίκας-νεράιδας μπορεί να προσφέρει χαρά και ηδονή στον ρεμπέτη και , παράλληλα, μπορεί να αποτελέσει κίνδυνο εξαπατώντας τον άνδρα παρασύροντας τον και να τον οδηγήσει στην καταστροφή, η οποία στην παρούσα εργασία είναι η φυλακή. Η επικείμενη καταστροφή που επιφέρει η γυναίκα, εκτός από την ευχαρίστηση και ηδονή, σχετίζεται κατά κύριο λόγο με την γυναίκα να αναιρεί την σύμβαση του ζευγαριού (Κοταρίδης,1996:9-33). Πέρα από την ομορφιά και την έκφραση της σεξουαλικότητας, η επικινδυνότητα της γυναίκας αφορά και την απιστία. Τα περισσότερα ρεμπέτικα τραγούδια αντλούν το υλικό τους από την απιστία των γυναικών. Καθώς η απιστία συγχέεται και με μια σειρά συμπεριφορών και πρακτικών, όπως είναι το ψέμα, η πονηριά κ.α., όλα αυτά συναντώνται και στη θρησκευτική παράδοση, ως επιρροή παλαιότερων μυθολογικών στοιχείων. Η γυναίκα, λοιπόν, αποτελεί έναν φορέα κακού που συνωμοτεί με τον διάβολο και ιδιότητες όπως αυτές που προαναφέρθηκαν φυσικοποιούνται στη γυναίκα. Κατά την αντίληψη των ρεμπετών ο συνδυασμός της ομορφιάς και της πονηριάς λειτουργούν έτσι ώστε να αναπληρώσουν την έλλειψη φυσικής δύναμης και εξουσίας, που εκείνη την περίοδο «υστερούσαν» σε σχέση με τους άνδρες. Και, παρόλο που, γνωρίζουν για αυτές τις επικίνδυνες γυναίκες οι ίδιοι δεν είναι σε θέση να τους ξεφύγουν λόγω των ανεξήγητων αυτών πρακτικών που χρησιμοποιούν. Οι άνδρες, αντίθετα, προκειμένου να «βοηθήσουν» τις γυναίκες αυτές να «ξαναμπούν στον σωστό δρόμο», να ανταποκριθούν, με άλλα λόγια, στις κοινωνικές επιταγές ασκούν βία. Η βία αυτή, δηλαδή, αποτελεί ένα μέσο τιμωρίας, παραδειγματισμού και κυριαρχίας του άνδρα έναντι στη γυναίκα (Κοταρίδης,1996:9-33).

«Κάτσε καλά, κάτσε καλά
γιατί μια μέρα θα θυμώσω,
το ποινικό μητρώο μου
για σένα θα λερώσω.»(Κάτσε καλά)

«Πάψε να κάνεις πια σε μένα την καμπόσα,
κάθισε φρόνιμα και μη μου βγάζεις γλώσσα,
άλλαξε αν θέλεις, για καλό σου, τακτική,
θα είσ`αιτία που θα πάω φυλακή.»(Θα είσαι η αιτία που θα πάω φυλακή)

Ωστόσο, σύμφωνα με τα όσα έχει αναφέρει ο Κοταρίδης στο μάθημα Αστικός Λαϊκός Πολιτισμός, Καραγκιόζης και ρεμπέτικο τραγούδι (Πάντειο Πανεπιστήμιο) οι άνδρες κινούμενοι στον κοινωνικό χώρο του ρεμπέτικου βρίσκονταν σε αυτόν τον φαύλο κύκλο, διότι έλειπε ο έλεγχος της σεξουαλικότητας μέσω του γάμου. Πιο αναλυτικά, καθώς το ρεμπέτικο δημιουργήθηκε μέσα από την ανάμιξη-διασταυρωση πολλών ανθρώπων και δραστηριοτήτων, όπως η προσφυγιά, η αγοραπωλησία ναρκωτικών και η οργάνωση της σωματεμπορίας, οι περισσότεροι ρεμπέτες συναναστρέφονταν με κόσμο εκείνων των τάξεων. Για παράδειγμα ερχόμενες από Μικρά Ασία γυναίκες μόνες τους έχοντας χάσει τα πάντα, τις παίρνει υπό την προστασία τους ο μάγκας, ο οποίος θα δημιουργήσει μια επιχείρηση σε βάρος της προκειμένου να βγάλουν χρήματα. Ακόμα και να έχουν αναπτύξει κάποια σχέση μεταξύ τους αυτοί οι δύο άνθρωποι δεν θα υπάρξει η αποκλειστικότητα μέσω της σύμβασης του γάμου λόγω της εργασίας τους. Εξού και ο χαρακτηρισμός των γυναικών αυτών «γκόμενα», λέξη, η οποία προέρχεται από την αγγλική λέξη woman που σημαίνει ως σαν να ήταν γυναίκα μου και για τους ανθρώπους εκείνου του χώρου δήλωνε πως δεν υπάρχει αποκλειστικότητα με την έννοια του γάμου, αλλά η γυναίκα-γκόμενα όφειλε να υπακούει στον άνδρα, να είναι πιστή. Παρόλα αυτά η απειλή ενυπάρχει σε αυτού του είδους τις σχέσεις λόγω της μη αποκλειστικότητας και η απειλή συνδέεται μόνο με τη γυναίκα, καθώς στο προγαμιαίο στάδιο ο άνδρας απειλείται πάντα από τη γυναίκα (αντίληψη σχετική με τις γυναίκες-νεράιδες άλλων εποχών που ασκούν επιρροή στο χώρο του ρεμπέτικου). Μέσα από τα τραγούδια που μελετήσαμε, το τραγούδι του Β. Τσιτσάνη «με γυναίκες μην τραβιέσαι» ταιριάζει σε μεγάλο βαθμό με τα παραπάνω διότι το ρήμα «τραβιέσαι» εννοεί μην συναναστρέφεσαι με γυναίκες των οίκων ανοχής καθώς η μη αποκλειστικότητα με αυτές τις γυναίκες θα φέρουν σκοτούρες και βάσανα στους άνδρες και καλό είναι να τις αποφεύγουμε μιας και υπάρχει κάτι το επικίνδυνο σε αυτές.

«Ποιος δεν έβαλε νταλγκάδες
στο κεφάλι του φωτιά
και δε γέμισε φαρμάκια
την φτωχή του την καρδιά.
Ποιος δεν πέρασε σκοτούρες
και μαρτύρια στη ζωή
ποιος δε γνώρισε γυναίκα
και δεν μπήκε φυλακή.
Με γυναίκες μη τραβιέσαι
πάντα μόνος να γυρνάς
και μποέμικα να πίνεις
την ζωή σου να γλεντάς»(Με γυναίκες μη τραβιέσαι)

Βλέπουμε, λοιπόν, πως σε μία περίοδο κατά την οποία οι γυναίκες σε μεγάλο βαθμό εξαρτώνται από τους άνδρες σε χρηματικό επίπεδο αλλά και κοινωνικό, οπότε και η σύμβαση της σχέσης μέσω του γάμου είναι πολύ σημαντική για εκείνες, κάτι τέτοιο δεν μπορούν να το αποκτήσουν συναναστρεφόμενες με άνδρες του ρεμπέτικου-μάγκικου χώρου. Όταν φτάνει η στιγμή να αναζητήσουν αυτή την «ασφάλεια» και αναγκάζονται να βρουν κάποιον που θα τους προσφέρει αυτά, οι ρεμπέτες το εκλαμβάνονται ως προδοσία και αποδίδουν στη γυναικεία «φύση» στοιχεία όπως πονηριά και κακία.
Ουσιαστικά, σε μια περίοδο ισχυρών κοινωνικών ανακατατάξεων σε όλους τους τομείς της ζωής από την εργασία και την στέγη μέχρι την γυναίκα ως αυτόνομη εργάτρια, οι ρεμπέτες βλέπουμε πως βρίσκονται σε κάποια σύγχυση και μέσα από τη σύγχυση αυτή δημιουργείται το ρεμπέτικο. Αποτελεί άρνηση κατά κάποιο τρόπο των νέων κοινωνικών δομών και, ενώ, βρίσκεται εντός μιας συγκεκριμένης κοινωνίας δομείται με μια δική του εσωτερική ιεραρχία, αψηφώντας κανόνες και αξίες.

Συγκεκριμένα, στην πλειοψηφία των τραγουδιών με θέμα την φυλακή που συλλέχθηκαν ο ρεμπέτης δεν είναι ποτέ, σχεδόν, υπαίτιος, αλλά άλλοι παράγοντες όπως το ψέμα της γυναίκας, η ομορφιά ή η απιστία τους ωθούν στη φυλακή. Δημιουργούν ένα δικό τους νομικό σύστημα, με άλλα λόγια, κατά το οποίο δεν φταίνε σχεδόν ποτέ οι ίδιοι. Κατά παρόμοιο τρόπο, η γυναίκα, όπως περιγράφεται στο ρεμπέτικο μέσα από τα μάτια των ανδρών, αποτελεί ένα απειλητικό, επικίνδυνο ον, καθώς ρεμπέτης και γυναίκα βρίσκονται μόνιμα στο προγαμιαίο στάδιο και δεν συνάπτεται γάμος ώστε να ελεγχτεί πιο στενά η σεξουαλικότητα. Έχοντας πολλές επιρροές από παραδοσιακά στερεότυπα και θρησκευτικά σε σχέση με την γυναίκα και την ομορφιά αυτά τα αξιοποιούν στα τραγούδια τους και φυσικοποιούν στη γυναίκα ιδιότητες όπως κακία, πονηριά, ψέμα και απιστία.

Διαβάστε Επίσης  Η Κοινωνιολογική Κατασκευή της Οικογένειας

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!