Τσιγγάνοι/Ρομά και Δημόσιος Διάλογος: Μύθος 1ος – «Δεν υπάρχουν Στατιστικά Στοιχεία»

Δημήτρης Μπουρίκος

Κοινωνικός – Πολιτικός Επιστήμονας, αποφ. Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης

Υπ. Δρ. Κοινωνικής Πολιτικής Παντείου Πανεπιστημίου

https://independent.academia.edu/DimitrisBourikos

 

Η υγειονομική κρίση και η ολιγοήμερη αρνητική δημοσιότητα που «κέρδισαν» περιοχές της χώρας με οικισμούς ή/και καταυλισμούς τσιγγάνων/Ρομά, ανέδειξαν για άλλη μια φορά το «κρυφό και αέναο προσφυγικό» ζήτημα της χώρας.  Είναι «κρυφό» διότι ο δημόσιος λόγος περί παραβατικότητας και ιδιαιτερότητας των τσιγγάνων «κρύβει» τις πραγματικές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες διαβίωσής και τις αντίστοιχες στρατηγικές επιβίωσής τους. Είναι «αέναο» διότι εκκρεμεί η «λύση» του εδώ και δεκαετίες, η Πολιτεία με εξαιρετική δυσκολία αναγνωρίζει διαστάσεις του θέματος και οι όποιες προσπάθειες να οικοδομηθεί θεσμικός φορέας/ κέντρο αναφοράς με σχετική αρμοδιότητα, συνεχώς αποτυγχάνουν. Τελευταίο επεισόδιο αυτής της θεσμικής αποτυχίας ήταν η κατάργηση της Ειδικής Γραμματείας Κοινωνικής Ένταξης των Ρομά το καλοκαίρι του 2019. Είναι, επίσης,  «προσφυγικό» διότι η κατάσταση αλλά και η αντιμετώπιση ομοιάζει σε πολύ μεγάλο βαθμό με την αντιμετώπιση των αλλοδαπών και των προσφύγων, κινούμενη μεταξύ της προσέγγισης της «απειλής που πρέπει να απομονωθεί» και της «ελεγχόμενης και υπό όρους ένταξης σε επιμέρους πεδία του κοινού βίου» αλλά πάντα με υψηλό βαθμό επισφάλειας και αβεβαιότητας.

Με αφορμή, λοιπόν, την υγειονομική κρίση, υπήρξε αρθρογραφία ακόμα και προσώπων που είχαν εμπλοκή με το συγκεκριμένο θέμα, είτε ως αιρετοί της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης είτε ως πολιτικοί προϊστάμενοι τομέων της δημόσιας διοίκησης που είχαν επιμέρους αρμοδιότητες για το συγκεκριμένο ζήτημα.  Στη συγκεκριμένη αρθρογραφία, έχει διεισδύσει ένα πλήθος σφαλμάτων έως και μύθων που συνιστούν οργανικά τμήματα του συγκεκριμένου θέματος ως «κρυφού και αέναου προσφυγικού», δημιουργώντας μάλιστα την αίσθηση στην κοινή γνώμη περί «νομάδων», «ανθρώπων έξω και πέρα από κάθε θεσμική ταυτότητα και διαδικασία» κ.ά. Στο παρόν άρθρο θα ασχοληθούμε με το παράδειγμα της συνοικίας των τσιγγάνων/ Ρομά στη Νέα Σμύρνη Λάρισας που έτυχε δημοσιότητας λόγω της επιβολής υγειονομικής καραντίνας στο πλαίσιο αντιμετώπισης του covid19. Και το ερώτημα προκύπτει αβίαστα: Πρόκειται για μια «άγνωστη» περιοχή; Δεν έχουμε στοιχεία για τις βασικές μεταβλητές διαβίωσης σε αυτή την περιοχή όπως ισχύει για όλη τη χώρα;

 

Η πραγματικότητα είναι ότι όχι μόνο έχουμε στοιχεία αλλά ίσως έχουμε στοιχεία περισσότερα από κάθε άλλη περιοχή της χώρας!

 

Αναλυτικότερα:

Ι. Απογραφή του πληθυσμού

Η συγκεκριμένη περιοχή αποτελεί τμήμα του αστικού συμπλέγματος της Λάρισας και ως εκ τούτου η απεικόνιση των βασικών μεταβλητών του πληθυσμού σε δημογραφικό, εκπαιδευτικό, εργασιακό και στεγαστικό πεδίο είναι διαθέσιμη σε επίπεδο μονάδων χωρικής ανάλυσης πόλης (ΜΟΧΑΠ). Οι μονάδες αυτές συγκροτούνται είτε από μοναδικούς είτε από περισσότερους γειτονικούς Απογραφικούς Τομείς (ΑΤ) και έχουν πληθυσμό της τάξης των 1.000 ατόμων (ΕΛΣΤΑΤ). Η διαθέσιμη μάλιστα πληροφορία αφορά τις τρείς τελευταίες απογραφές του πληθυσμού, δηλαδή τα έτη 1991, 2001 και 2011 και, ως εκ τούτου, προσφέρουν στοιχεία και για συγκριτική ανάλυση αλλά και έμμεσους δείκτες αξιολόγησης των όποιων παρεμβάσεων στα επιμέρους πεδία (πχ., μειώθηκε και πόσο η διαμονή σε ακατάλληλα καταλύματα; Αυξήθηκε και πόσο η πρόσβαση σε ύδρευση; Μειώθηκε και πόσο ο αναλφαβητισμός; Σε ποιο βαθμό υπάρχει «προνοιακή εξάρτηση» ως κύριο μέσο βιοπορισμού;).

Από τη σύγκριση των απογραφικών δεδομένων της περιόδου 1991-2011, προκύπτει η διαγενεακή «επιμονή» του χάσματος εκπαίδευσης, απασχόλησης και αξιοπρεπούς στέγασης στις συνοικίες με σημαντική συγκέντρωση πληθυσμού τσιγγάνων/Ρομά. Για παράδειγμα, στο πεδίο της εκπαίδευσης (Εικόνα 1), συνεχίζει να καταγράφεται σε συγκεκριμένες περιοχές υψηλό ποσοστό αναλφαβητισμού που αγγίζει το 17% των κατοίκων με επιμονή της σχετικής χωρικής αναφοράς.

 

 

Εικόνα 1

Αναλφάβητοι (% κατοίκων) στο αστικό σύμπλεγμα της Λάρισας, 1991-2011

 

1991 2001 2011
Πηγή: Ιδία επεξεργασία δεδομένων ΕΛΣΤΑΤ (panorama.apografis)

 

ΙΙ. Έρευνες και απογραφές των φορέων τοπικής αυτοδιοίκησης

Χαρακτηριστικές είναι οι απογραφικές έρευνες της Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης Λάρισας το 2003 και της Περιφέρειας Θεσσαλίας το 2015. Η πρώτη απογραφή- έρευνα περιλαμβάνει και αξιόλογα ιστορικά στοιχεία για το πότε, πώς και υπό ποιες συνθήκες, κατοίκησαν οι τσιγγάνοι/ Ρομά στη συγκεκριμένη συνοικία της Λάρισας, καταδεικνύοντας το αρχικό μειονεκτικό μονοπάτι εξέλιξης της χωρικής και κοινωνικής ταυτότητάς τους (αγορά γης σε περιοχή νταμαριών και χωματερών ήδη από τη δεκαετία του 1940, γειτνίαση με εξαιρετικά βλαβερές οχλούσες δραστηριότητες, χάσμα όρων διαβίωσης ακόμα και με όμορες γειτονιές, επιμονή του στεγαστικού προβλήματος κ.ά.). Ο συνολικός πληθυσμός τσιγγάνων ανερχόταν στους 1906 ανθρώπους με διακριτά οικιστικά- στεγαστικά και δημογραφικά χαρακτηριστικά (βλ. Πίνακα 1).

 

Πίνακας 1

Οι τσιγγάνοι της συνοικίας «Νέα Σμύρνη» Λάρισας

Πηγή: ΝΑ Λάρισας (2003)

 

Το 2015, στο πλαίσιο εκπόνησης των περιφερειακών στρατηγικών κοινωνικής ένταξης των Ρομά, η Περιφέρεια Θεσσαλίας δημοσίευσε τη σχετική στρατηγική της, περιλαμβάνοντας αναλυτικά στοιχεία για όλες τις περιοχές διαβίωσης των τσιγγάνων/ Ρομά. Το συγκεκριμένο κείμενο περιλαμβάνει αναλυτικά στοιχεία για τη δημογραφία, την οικιστική και κοινωνική κατάσταση των τσιγγάνων της περιοχής, που αριθμούν πλέον 4500 ανθρώπους. Στη συντριπτική πλειοψηφία τους πρόκειται για εδραιοποιημένους τσιγγάνους που διαβιούν από κανονικές οικίες αλλά με σημαντικά προβλήματα κοινωφελών υποδομών, δικτύων, κοινωνικών και υγειονομικών υπηρεσιών και νόμιμης απασχόλησης (Περιφέρεια Θεσσαλίας, 2015).

Τέλος, στο πλαίσιο των Περιφερειακών Παρατηρητηρίων Κοινωνικής Ένταξης, εκπονούνται ετησίως εκθέσεις με όλα τα απαραίτητα στοιχεία, συμπεριλαμβανομένων των Παραρτημάτων Ρομά και εν γένει των δράσεων για την κοινωνική ένταξη των Ρομά. Η Περιφέρεια Θεσσαλίας έχει ήδη δημοσιεύσει την έκθεση για το έτος 2019 με όλα τα απαραίτητα στοιχεία που συμβάλουν και στη χαρτογράφηση των μέτρων παρέμβασης για το εν λόγω ζήτημα σε χωρικό επίπεδο.[1]

 

ΙΙΙ. Έρευνες και απογραφές της κεντρικής διοίκησης

Η αναγνώριση της στρατηγικής σημασίας του στεγαστικού-οικιστικού προβλήματος και χάσματος που αντιμετώπιζαν οι τσιγγάνοι/Ρομά στη χώρα μας και ιδιαίτερα όσοι διέμεναν σε αμιγείς και μικτούς καταυλισμούς, σε συνδυασμό με πιέσεις διεθνών και ευρωπαϊκών οργανισμών, οδήγησε στην πρώτη απογραφή της κατάστασης από την κεντρική διοίκηση το 1998. Η ΔΕΠΟΣ (Δημόσια Επιχείρηση Πολεοδομίας και Στέγασης) ολοκλήρωσε την καταγραφή, περιλαμβάνοντας ασφαλώς και την περιοχή του συνοικισμού Νέας Σμύρνης Λάρισας, δίνοντας στοιχεία για τον πληθυσμό, τις οικογένειες, τις στεγαστικές και οικιστικές συνθήκες (ΔΕΠΟΣ, 1998).

Την περίοδο 2016-2019, η Ειδική Γραμματεία Κοινωνικής Ένταξης των Ρομά του Υπ. Εργασίας & Κοινωνικών Υποθέσεων (καταργήθηκε τον Ιούλιο του 2019), έχοντας ως αποστολή και τη λειτουργία βάσης δεδομένων και γεωπληροφοριακού συστήματος για τις περιοχές διαβίωσης των τσιγγάνων/Ρομά με σκοπό το σχεδιασμό και την υλοποίηση της εθνικής στρατηγικής για την κοινωνική ένταξη, προχώρησε σε πανελλαδική καταγραφή των εν λόγω περιοχών διαβίωσης. Ασφαλώς και περιλαμβανόταν και η περιοχή της Νέας Σμύρνης Λάρισας με σημαντικά ευρήματα για τον πληθυσμό, τη στεγαστική κατάσταση, την εκπαιδευτική διαρροή, την απασχόληση και την πρόσβαση σε υπηρεσίες (Ειδική Γραμματεία, 2018,2019).

 

ΙΙΙ. Έρευνες πανεπιστημίων και επιστημόνων

Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις των ερευνών για τη χωρική και κοινωνική αποτύπωση της περιοχής από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και το ΕΜΠ. Στην πρώτη περίπτωση, οι μελέτες των Μαλούτα & Σωμαρά (1997) και Σωμαρά (1998), προσφέρουν πρωτογενή δεδομένα για την κοινωνικο-επαγγελματική μορφολογία της συγκεκριμένης περιοχής (βλ. Εικόνα 2) και τον κοινωνικό αποκλεισμό των Ρομά στην περιοχή (αίτια, διαστάσεις, πολιτική και επιπτώσεις).

 

Εικόνα 2

Η πληθυσμιακή σύνθεση της συνοικίας Νέας Σμύρνης Λάρισας

Πηγή: Σωμαράς (1998)

 

Στη δεύτερη περίπτωση, η μελέτη της Οικονόμου (2014) πραγματεύεται τη σχέση των τσιγγάνων/ Ρομά της περιοχής με το χώρο και ειδικότερα τον τρόπο και τις διαστάσεις αποτύπωσης και εκδήλωσης της κοινωνικής περιθωριοποίησης στο χώρο (βλ. Εικόνα 3). Η Οικονόμου (2014) προσφέρει συγκριτικά στοιχεία για την κατάσταση των τσιγγάνων/Ρομά της περιοχής με τη λοιπή Λάρισα, διερευνά τον τρόπο ζωής και την καθημερινότητά τους και γενικότερα την κοινωνική ζωή τους καθώς και τις επιδράσεις όλων αυτών των μεταβλητών στο οικιστικό τους περιβάλλον.

 

Εικόνα 3

Η περιοχή διαβίωσης των τσιγγάνων/Ρομά στη Λάρισα

(εντός κόκκινης γραμμής)

Πηγή: Οικονόμου (2014), βλ. Χάρτης 3

 

Ειδικότερα στο πεδίο της εκπαίδευσης, το πρόγραμμα  «Ένταξη και Εκπαίδευση των παιδιών Ρομά», με σκοπό τη βελτίωση των συνθηκών ένταξης στο εκπαιδευτικό σύστημα μαθητών από τη συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα των τσιγγάνων/ Ρομά  που απειλείται με εκπαιδευτική ανισότητα και περιθωριοποίηση, παρέχει την αναγκαία χαρτογράφηση των περιοχών διαβίωσης από πλευράς εκπαιδευτικής και πραγματικής σχολικής συμμετοχής και επίδοσης. Έτσι εξάγεται η ανάλογη θεματική χαρτογράφηση που συμβάλει στην ολοκληρωμένη προσέγγιση του άξονα της εκπαίδευσης και παρέχεται η ανάλογη τεκμηρίωση τόσο για την ίδια τη δράση όσο και για το σχεδιασμό εκπαιδευτικών πολιτικών που αφορούν τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες. Ασφαλώς και οι περιοχές διαβίωσης τσιγγάνων/Ρομά στο αστικό σύμπλεγμα της Λάρισας εντάσσονται στο χωρικό πεδίο υλοποίησης του προγράμματος (βλ. Εικόνα 4 για νομό Λάρισας).[2]

 

Εικόνα 4
Πηγή: ΚΕΔΑ

 

  1. IV. Διοικητικά στοιχεία κοινωνικών και υγειονομικών δομών

Με τη σύσταση και λειτουργία των Κέντρων Κοινότητας και των Παραρτημάτων Ρομά καθώς και του Μητρώου Ωφελούμενων του Εθνικού Μηχανισμού Παρακολούθησης των Πολιτικών Κοινωνικής Ένταξης, η ελληνική Πολιτεία διαθέτει μια σημαντική και δυναμική βάση δεδομένων με στοιχεία για όλες τις σημαντικές όψεις της δημογραφικής, κοινωνικής, εργασιακής και στεγαστικής κατάστασης των ωφελούμενων των συγκεκριμένων δομών.  Τα Κέντρα Κοινότητας είναι δομές που σχεδιάστηκαν από το Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, ιδρύθηκαν σε Δήμους και χρηματοδοτούνται από το ΕΣΠΑ 2014-2020 (βλ. Εικόνα 5 ).

 

Εικόνα 5

Εγγραφές ωφελούμενων στα Κέντρα Κοινότητας ανά Δήμο της χώρας

Πηγή: https://www.kentrakoinotitas.gr

 

Επιπλέον, οι υγειονομικές αρχές της χώρας διαθέτουν μια από τις καλύτερες αποτυπώσεις της υγειονομικής κατάστασης στους καταυλισμούς και λοιπές περιοχές διαβίωσης τσιγγάνων/ Ρομά (βλ. Εικόνα 6 για περιοχές παρέμβασης) μέσα από το ειδικό πρόγραμμα προάσπισης της υγείας ευπαθών ομάδων του «Υγεία για Όλους» με την υποστήριξη του Υπ. Υγείας. Η εν λόγω χαρτογράφηση/ αποτύπωση πραγματοποιείται στο πλαίσιο παροχής υπηρεσιών πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας, συμπεριλαμβανομένου του πολύ κρίσιμου ζητήματος των εμβολιασμών αλλά και της διασύνδεσης με τον αναγκαίο, όπου απαιτείται, φορέα δευτεροβάθμιας υγειονομικής φροντίδας και τον επανέλεγχο της κατάστασης. Η χρήση κινητών μονάδων υγείας και τα συνεργατικά δίκτυα σε τοπικό επίπεδο, επιτρέπουν την παρέμβαση στις πλέον απομακρυσμένες και δυσπρόσιτες περιοχές διαβίωσης των τσιγγάνων/ Ρομά της χώρας. Τέλος, στο υγειονομικό πεδίο, το ειδικό πρόγραμμα δράσης του Υπ. Υγείας για την εμβολιαστική κάλυψη του πληθυσμού Ρομά έναντι της ιλαράς[3], προσφέρει από το 2016 συστηματικά στοιχεία για τους χωρικούς θύλακες της εν λόγω πληθυσμιακής ομάδας, συμβάλλοντας στην ακόμα μεγαλύτερη ενίσχυση της χαρτογράφησης των συγκεκριμένων περιοχών. Επιχειρησιακός βραχίονας του εν λόγω προγράμματος είναι πλέον ο Εθνικός Οργανισμός Δημόσιας Υγείας (πρώην ΚΕΕΛΠΝΟ).[4]

 

Εικόνα 6

Περιοχές παρέμβασης προγράμματος «Προάσπιση Υγείας Ευπαθών Ομάδων»

Πηγή: https://www.ygeiagiaolous.org

 

Καταληκτικά

Όλα τα παραπάνω παρέχουν μια ολοκληρωμένη και διαχρονική στατιστική αποτύπωση της περιοχής της Νέας Σμύρνης Λάρισας και των όρων διαβίωσης σε αυτή. Η επίκληση του μύθου «δεν έχουμε στατιστικά στοιχεία» στη συντριπτική πλειοψηφία των περιοχών διαβίωσης τσιγγάνων/ Ρομά απλώς δεν ισχύει και ως εκ τούτου δημιουργεί εσφαλμένες εντυπώσεις στην κοινή γνώμη και άθελα ενδυναμώνει στερεότυπα και επιτείνει το στιγματισμό (πχ., «οι τσιγγάνοι/Ρομά είναι νομάδες», «δεν συνεργάζονται και δεν θέλουν να συνεργαστούν»).

Καταληκτικά, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι η διαχρονική συντήρηση του μύθου περί έλλειψης στατιστικών στοιχείων φαίνεται να «βολεύει» τις αδράνειες ή ακόμα και τη δυσανεξία πολλών φορέων να ασχοληθούν συστηματικά και υπεύθυνα με το συγκεκριμένο ζήτημα. Ως αποτέλεσμα, το «κρυφό και αέναο προσφυγικό» της χώρας συνεχίζει να «εργαλειοποιείται» στις τοπικές κοινωνίες αλλά και σε εθνική κλίμακα, άλλοτε για να προάγει ατζέντα ρατσιστική και ξενοφοβική, άλλοτε για να κρύψει τα βαθιά διαρθρωτικά προβλήματα συγκεκριμένων περιοχών και κοινωνικών ομάδων της χώρας, άλλοτε για να δικαιολογήσει βραχυπρόθεσμους τακτικισμούς. Σε κάθε περίπτωση, δεν υπάρχει έλλειμμα στατιστικής πληροφόρησης αλλά έλλειμμα πολιτικής και θεσμικής αποφασιστικότητας για τη διασφάλιση αξιοπρεπούς διαβίωσης στους πολίτες της χώρας και την αποφυγή άμεσων ή έμμεσων διακρίσεων που περιθωριοποιεί και στιγματίζει κοινωνικά και χωρικά.

 

[1] https://www.thessaly.gov.gr/data/

[2] https://www.keda.uoa.gr/roma/.

[3] Εγκύκλιος με αρ. πρωτ. 2393/21-6-2016 (ΑΔΑ: ΨΙΨΜ465ΦΥΟ-ΞΚΜ) του Υπουργού Υγείας.

[4] https://eody.gov.gr/emvoliasmoi-paidion-roma-gia-ilara-sti-fthiotida.

 

Διαβάστε Επίσης  Η κουλτούρα της στέγασης στους/στις πρόσφυγες: τα αγκάθια της μετάβασης από το καθεστώς της «προστασίας» στην «αυτονομία»

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!