Άμβλωση: Συνταγματική ελευθερία ή κοινωνική καταδίκη;

Χρυσουλάκη Ελένη

Δικηγόρος Αθηνών

Απόφοιτη του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης

Μέλος της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων

 

Το Μάιο του έτους 2017 κοινοποιήθηκε στη διοίκηση του Γενικού Νοσοκομείου Σάμου «Ο Άγιος Παντελεήμων» η απόφαση των αναισθησιολόγων του νοσοκομείου να απέχουν από τη χορήγηση αναισθησίας σε περιπτώσεις διακοπής της κύησης για λόγους ηθικής συνείδησης, εκτός εάν υφίσταται αναπότρεπτος κίνδυνος ζωής ή σοβαρής και διαρκούς βλάβης της υγείας της εγκύου. Είναι εύλογο ότι η ενέργεια αυτή στερεί, εν προκειμένω, το δικαίωμα στη δημόσια υγεία, ενώ εξαναγκάζει την εγκυμονούσα να προσφύγει στον ιδιωτικό τομέα υγείας, εφόσον το νησί διαθέτει τις απαιτούμενες υποδομές, διαφορετικά πρέπει να απευθυνθεί σε δομές δημοσίου συστήματος υγείας σε άλλη περιοχή της νησιωτικής ή ηπειρωτικής Ελλάδας. Για την εν λόγω περίπτωση γνωμοδότησε ο Συνήγορος του Πολίτη με το από 31 Αυγούστου 2017 πόρισμά του. Ακόμα και σήμερα, στην παγκοσμιοποιημένη και τεχνολογικά αναπτυσσόμενη κοινότητα που διαβιούμε, αξιοσημείωτο μέρος του ιατρικού συνόλου αρνείται τη διενέργεια τεχνητής διακοπής της κύησης της εγκύου για λόγους ηθικής συνείδησης, συνοδεύοντας την άρνηση αυτή με πειθώ αποτροπής, αναδεικνύοντας τα οφέλη της γέννησης ενός παιδιού και τις σωματικές επιπτώσεις που προξενεί η διαδικασία της άμβλωσης. Στην παγκόσμια πραγματικότητα, αρκεί και μόνο να αναφερθεί ότι 50 γυναίκες που είχαν φυλακιστεί στη Ρουάντα επειδή έκαναν άμβλωση, πρόκειται να αποφυλακιστούν, καθώς τους απένειμε χάρη ο πρόεδρος της χώρας, Paul Kagame.

Η άμβλωση συνιστά ένα ιδιάζον δεοντολογικό ζήτημα, με σοβαρές νομικές, κοινωνικές και ηθικές προεκτάσεις, ενώ αποτελεί τον πρώτο, κατά χρονολογική σειρά, πυρήνα προβληματισμού της Βιοηθικής που απασχόλησε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Πρόκειται για ένα φαινόμενο επίκαιρο,  συναισθηματικά φορτισμένο και αμφιλεγόμενο που δίχαζε τόσο την έννομη τάξη όσο και την κοινωνία, καθότι στη βάση της συναινετικής διακοπής της κύησης διαμορφώθηκαν δύο δεσπόζοντες πόλοι: οι υπέρμαχοι της ζωής του εμβρύου και οι υπέρμαχοι της επιλογής της γυναίκας να διαθέτει το σώμα της όπως η ίδια επιθυμεί, στο πλαίσιο της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητάς της. Ήδη, η άμβλωση παραμένει παράνομη σε δεκαεννέα χώρες παγκοσμίως (Μάλτα, Ανδόρα, Άγιος Μαρίνος, Βατικανό, Κονγκό, Αίγυπτος, Γκαμπόν, Γουινέα – Μπισάου, Μαδαγασκάρη, Μαυριτανία, Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, Σενεγάλη, Ονδούρα, Νικαράγουα, Σαλβαδόρ, Σουρινάμ, Αϊτή, Δομινικανή Δημοκρατία, Φιλιππίνες, Παλάου και Λάος), ενώ επιτρέπεται σε αρκετές χώρες, τηρουμένων αυστηρών προϋποθέσεων. Αξίζει, δε, να τονιστεί ότι η Σύμβαση για την εξάλειψη όλων των μορφών διακρίσεων κατά των γυναικών (CEDAW), η Διεθνής Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Παιδιού (CRC) και η Επιτροπή για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Πολιτιστικά Δικαιώματα (CESCR) έχουν απερίφραστα αναγνωρίσει τη σύνδεση μεταξύ επικίνδυνων παράνομων αμβλώσεων και υψηλών ποσοστών μητρικής θνησιμότητας, αφού (σύμφωνα με τη Σύμβαση κατά των βασανιστηρίων), τα κράτη που εφαρμόζουν συλλήβδην απαγόρευση της άμβλωσης ανεξαρτήτως συνθηκών και περιστάσεων, εκθέτουν γυναίκες και κορίτσια σε καταστάσεις εξευτελιστικές και απάνθρωπες.

Στην Ελλάδα η έκτρωση νομιμοποιήθηκε το 1986, χωρίς ωστόσο να υπήρξε κάποτε παράνομη. Τροφοδότησε εύρος συζητήσεων και επιχειρηματολογίας αναφορικά: α) με το δικαίωμα σωματικής αυτοδιάθεσης της γυναίκας (όπως αυτή κατοχυρώνεται συνταγματικά υπό το πρίσμα της διάταξης 5 παρ. 1 και 2 του Συντάγματος) και αντίστοιχα το δικαίωμα του εμβρύου στη ζωή, ως η προοπτική της ανθρώπινης ζωής potentiality of life – (άρθρο 2 παρ. 1 του Συντάγματος), β) με την επιστημονική και κοινωνική οριοθέτηση των συγκρουόμενων αυτών δικαιωμάτων και γ) με το αντίκτυπο του περιορισμού του βασικού αυτού δικαιώματος στη γυναικεία ελευθερία. Και, είναι γεγονός ότι το εγχώριο και ευρωπαϊκό νομοθετικό οπλοστάσιο διαθέτει περιορισμένη εμβέλεια για την επίλυση των εν λόγω αντικρουόμενων δικαιωμάτων, όπως αποδεικνύεται από το διαμορφωμένο έως σήμερα νομολογιακό ναρκοπέδιο σε συναφείς περιπτώσεις. Στο εγχώριο δίκαιο, ο Ποινικός Κώδικας αξιολογεί την ανθρώπινη ζωή ως υπέρτερο αγαθό από τη ζωή του εμβρύου, όπως προκύπτει από τους ειδικούς λόγους άρσης του αδίκου της τεχνητής διακοπής της εγκυμοσύνης της παραγράφου 4, του άρθρου 304 ΠΚ. Αρκεί να αναλογιστούμε ότι δύο εκ των κυριότερων χαρακτηριστικών του ανθρώπου είναι η βιολογική αυτονομία (βιολογικό στοιχείο) και η αυτοσυνείδηση (διανοητικό στοιχείο), τα οποία ελλείπουν από το έμβρυο, καθότι είναι βιολογικά εξαρτημένο από την κυοφορούσα. Το αξιολογικά υποδεέστερο, επομένως, του εμβρύου κρίνεται όχι μόνο σε σχέση με την ανθρώπινη ζωή, αλλά και σε σχέση με την υγεία της εγκύου, το δικαίωμά της στη σωματική αυτοδιάθεση και στην προσωπική ελευθερία της να γεννήσει υγιές παιδί, τη γενετήσια αξιοπρέπειά της και – εν τέλει – με την επιλογή της να διενεργήσει ή όχι την εγκυμοσύνη αποκλειστικά στις πρώτες δώδεκα εβδομάδες εγκυμοσύνης.

Εν έτει 2020, η απόσταση που επιδιώκουν οι ιατροί να λαμβάνουν από τη διενέργεια της άμβλωσης ένεκα ηθικής συνείδησης αποκτά τάση σταθερά αυξητική, δημιουργώντας καταστροφικές επιπτώσεις στην επίμονη και επίπονη προσπάθεια για γυναικεία χειραφέτηση. Μολονότι τις δύο τελευταίες δεκαετίες γίνονται αξιοσημείωτες προσπάθειες από 30 τουλάχιστον χώρες – συμπεριλαμβανομένων της Ιρλανδίας, Χιλής και Αργεντινής – να λάβουν και να εφαρμόσουν αποφασιστικά μέτρα βελτίωσης στην πρόσβαση στην άμβλωση μέσω νομοθετικής καινοτομίας, εντούτοις πολλοί ιατροί επιδιώκουν να απαλλάσσονται, αρνούμενοι την περίθαλψη των γυναικών που επιθυμούν την τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης τους, ακόμα κι όταν η διαδικασία είναι νόμιμη. Σύμφωνα με την έκθεση «Unconscionable: When Providers Deny Abortion Care» δημοσιευθείσα από το Διεθνή Συνασπισμό Υγείας των Γυναικών (η οποία βασίζεται σε διαβουλεύσεις με 45 εμπειρογνώμονες σε 22 χώρες, από την Ιταλία και τη Γκάνα, έως τη Νότια Αφρική και την Ουρουγουάη), διαπιστώθηκε ότι περισσότερες από 70 δικαιοδοσίες έχουν διατάξεις που επιτρέπουν στους γιατρούς να αρνούνται τη φροντίδα στις εγκύους, βασιζόμενοι στις προσωπικές τους πεποιθήσεις, συγκροτώντας ένα φαινόμενο γνωστό ως «αντίρρηση συνείδησης».

 Στην ελληνική έννομη τάξη, και ειδικότερα στον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005), η προστασία της ζωής και ο σεβασμός της ανθρώπινης αξίας οριοθετούνται στις ιατρικές επεμβάσεις από τη συναίνεση του ασθενούς, κατόπιν πλήρους και εμπεριστατωμένης ενημέρωσής του (σχετ. αρ. 11 & 12 ΚΙΔ). Η διάταξη της παραγράφου 1 του άρθρου 31 του ΚΙΔ ορίζει ότι «Ο ιατρός μπορεί να επικαλεσθεί τους κανόνες και τις αρχές της ηθικής συνείδησής του και να αρνηθεί να εφαρμόσει ή να συμπράξει στη διαδικασία τεχνητής διακοπής της κύησης, εκτός εάν υπάρχει αναπότρεπτος κίνδυνος για τη ζωή της εγκύου ή κίνδυνος σοβαρής και διαρκούς βλάβης της υγείας της. Στην περίπτωση αυτή, απαιτείται σύμφωνη και αιτιολογημένη γνώμη του κατά περίπτωση αρμόδιου ιατρού». Γίνεται ακολούθως αντιληπτό ότι το δικαίωμα του ιατρού του δημοσίου συστήματος υγείας να αρνηθεί τη διενέργεια της άμβλωσης για συνειδησιακούς λόγους είναι νομοθετικά κατοχυρωμένο, χωρίς τούτο να συνεπάγεται ότι η άσκηση του δικαιώματος αυτού είναι ανεξέλεγκτη. Καθότι στις συνταγματικές ελευθερίες δεν πρέπει να εμφιλοχωρούν αξιολογήσεις κοινωνικού χαρακτήρα, η πολιτεία οφείλει να διερευνά και να ελέγχει το σύννομο χαρακτήρα της άσκησης του δικαιώματος άρνησης του ιατρού, εφόσον εγείρονται σοβαρές αμφιβολίες ως προς τη σπουδαιότητα και την ειλικρίνεια της άρνησης για λόγους ηθικής συνείδησης, προς αποφυγή αθέμιτου περιορισμού του δικαιώματος πρόσβασης σε τεχνητή διακοπή της εγκυμοσύνης.

Αδιαμφισβήτητα, ο κατά περίπτωση αρμόδιος γυναικολόγος αντιμετωπίζει κατά την τεχνητή διακοπή μιας κύησης το νομικό αδιέξοδο να ταχθεί υπέρ της προστασίας ενός εννόμου αγαθού χωρίς να προσβάλλει κάποιο άλλο, δρώντας ως λειτουργός ενός κοινωνικού συνόλου που στην πλειονότητά του διέπεται από θρησκευτική πεποίθηση στηλιτεύουσα την άμβλωση ως πρόβλημα ηθικό και που βάλλεται από τη μάστιγα της υπογεννητικότητας. Ως εκ τούτου, είναι αναγκαία, πέρα από τη γνώση των ιατρικών προϋποθέσεων που προβλέπονται για την τεχνητή διακοπή της κύησης, η βαρύνουσας σημασίας ορθή και εμπεριστατωμένη ενημέρωση της εγκύου, συμπεριλαμβανομένων και των επιπτώσεων που θα επιφέρει η άμβλωση καθώς και της εκτάσεως αυτών, όπως επίσης και η ύπαρξη συναίνεσης της εγκυμονούσας. Ενδεικτικά μέτρα προσφερόμενα να εναρμονίσουν τη σύγκρουση των δικαιωμάτων εγκυμονούσας και ιατρού καθίστανται:

  • Η έγκαιρη δήλωση των ιατρών του δημοσίου συστήματος υγείας, και συγκεκριμένα κατά την πρόσληψή τους, της όποιας αντιρρήσεως συνείδησης (ειδικώς δε σε νησιά ή απομονωμένες περιοχές, που, λόγω του περιορισµένου ιατρικού προσωπικού κρίνεται αναγκαίο να τηρείται και να επικαιροποιείται κατάλογος των µελών των ιατρικών συλλόγων που επικαλούνται «ρήτρα συνείδησης», ώστε να γνωρίζει κάθε γυναίκα σε ποιον γυναικολόγο πρέπει να απευθυνθεί για να λάβει τις υπηρεσίες που επιθυμεί).
  • Η δημιουργία ειδικού καταλόγου στο Υπουργείο Υγείας, ώστε να αποφεύγεται κατά το δυνατόν η τοποθέτηση στο ίδιο δημόσιο νοσοκομείο περισσότερων ιατρών που ασκούν το δικαίωμα άρνησης διενέργειας της άμβλωσης για λόγους ηθικής συνείδησης.
  • Η ενίσχυση των δημόσιων νοσοκομείων με ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό, ούτως ώστε να υπάρχουν σε κάθε περίπτωση διαθέσιμοι ιατροί που θα αναλάβουν τη νόμιμη διακοπή της κύησης.

Καταλήγοντας, η άσκηση του δικαιώματος άρνησης της τεχνητής διακοπής της κύησης και η επίκληση προς τούτο συνειδησιακών λόγων (κατά τον Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας) δεν παρέχει την εξουσία στον ιατρό να αποφασίζει κατά περίπτωση τη σύμπραξή του. Πόσο μάλλον, να προβαίνει σε αξιολόγηση του ηθικά επιτρεπτού της αμβλώσεως, θέτοντας υπό αίρεση  – και υπό αμφισβήτηση – τη σωματική αυτοδιάθεση των γυναικών. Με την παρείσφρηση της κοινωνικής ηθικής και της επιστημονικής πρωτοβουλίας στη γυναικεία ελευθερία γεννάται βαθιά ανησυχία για την ακέραιη (ή μη) ενάσκηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής και αναπαραγωγικής υγείας των γυναικών, ως δείγμα έμφυλης βίας κατά του γυναικείου φύλου.

 

Διαβάστε Επίσης  Οι άδειες διαμονής σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης

 

There are no comments

Join the conversation

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

*


error: Content is protected !!