Βιντεοσκόπηση και Ιδιωτικότητα στην Παιδεία : Το ρήγμα μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας

Χρυσουλάκη Ελένη

Δικηγόρος Αθηνών

Απόφοιτη του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης

Μέλος της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων

 

Είναι γεγονός ότι η κάμερα παρακολούθησης έχει καταστεί πανταχού παρούσα, από τα εμπορικά καταστήματα και τους δημόσιους χώρους, μέχρι τα smartphones, αναγόμενη σε ακρογωνιαίο λίθο συστημάτων ασφάλειας, αλλά και αυτοσχέδιας ψυχαγωγίας. Ωστόσο, ουκ ολίγες φορές η καινοτόμος χρήση ή εφαρμογή νέων, ψηφιακών τεχνολογιών οδηγεί τους διαχειριστές της σε αδιέξοδο, καθώς έρχονται αντιμέτωποι με νομικά ζητήματα που αναφύονται από την παράλληλη εξέλιξη της νομικής επιστήμης στον τομέα αυτό. Ειδικώς δε καλούνται να διαχειριστούν πολύπλευρα ζητήματα της γκρίζας ζώνης της ιδιωτικότητας.

Η βιντεοσκόπηση της σχολικής πραγματικότητας ως εργαλείο συλλογής, επεξεργασίας και άντλησης δεδομένων συνιστά ισχυρή μέθοδο ανατροφοδότησης της πληροφορίας για τα υποκείμενα της καταγραφής, πλην όμως δυσχεραίνει τη θέση τόσο των εκπαιδευτικών, όσο και των μαθητών. Ακόμα κι αν αμβλυνθεί η δυσκολία εξοικείωσης με τις νέες τεχνολογικές μεθόδους, ο πυρήνας προβληματικής θα εντοπίζεται για αρκετό καιρό ακόμα στα ζητήματα απορρήτου κατά την αποθήκευση και διαβίβαση της εικόνας των προσώπων, ως προσωπικό δεδομένο αυτών. Πέραν τούτων, γεννώνται απορίες ως προς τη μετατροπή του δυναμικού της διδασκαλίας σε μια στατική ζωντανή ροή, με την εισβολή της ηλεκτρονικής καταγραφής του μαθήματος. Στη θεωρία, το δικαίωμα του πληροφοριακού αυτοκαθορισμού (άλλως «προστασίας προσωπικών δεδομένων») ορίζεται ως θεσμική («αμυντική») αντίδραση προκύπτουσα από τους κινδύνους που συνεπάγεται η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας της πληροφορικής και των διαδραστικών διαδικτυακών υπηρεσιών. Ήδη, με την αναθεώρηση του Συντάγματος το 2001 θεσπίστηκε πρωτοφανώς το δικαίωμα στην προστασία των προσωπικών δεδομένων στο άρθρο 9Α Σ, σύμφωνα με το οποίο: «Καθένας έχει δικαίωμα προστασίας από τη συλλογή, επεξεργασία και χρήση, ιδίως με ηλεκτρονικά μέσα, των προσωπικών δεδομένων, όπως νόμος ορίζει. Η προστασία των προσωπικών δεδομένων διασφαλίζεται από ανεξάρτητη αρχή, που συγκροτείται και λειτουργεί, όπως νόμος ορίζει». Ρητά το ως άνω δικαίωμα κατοχυρώνεται και στο άρθρο 8 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το οποίο ορίζει ότι «Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στην προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που το αφορούν. Η επεξεργασία αυτών των δεδομένων πρέπει να γίνεται νομίμως, για καθορισμένους σκοπούς και με βάση τη συγκατάθεση του ενδιαφερομένου ή για άλλους θεμιτούς λόγους που προβλέπονται από το νόμο. Κάθε πρόσωπο δικαιούται να έχει πρόσβαση στα συλλεγέντα δεδομένα που το αφορούν και να επιτυγχάνει τη διόρθωσή τους». Σε αντίθεση ωστόσο με τα ανωτέρω, η Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου προστατεύει την ιδιωτικότητα και την οικογενειακή ζωή στο άρθρο 8, χωρίς να αναγνωρίζει ως ξεχωριστό, αυτόνομο δικαίωμα την προστασία των προσωπικών δεδομένων.

             Το Φεβρουάριο του έτους 2011 η Σχολή Μαθηματικών του Μαυροβουνίου εισήγαγε βιντεοεπιτήρηση σε επτά αμφιθέατρα, όπου πραγματοποιούνταν διαλέξεις, διευκρινίζοντας ότι στόχος του μέτρου ήταν να διασφαλιστεί η ασφάλεια των μαθητών και της περιουσίας αυτών, καθώς και η παρακολούθηση της διδασκαλίας. Η επ’ αυτού του μέτρου απόφαση του Κοσμήτορα συμπεριλάμβανε ότι η πρόσβαση στα υπό συλλογή δεδομένα προστατευόταν με κωδικούς που ήταν γνωστοί μόνο στον Πρύτανη, ενώ τα δεδομένα αυτά θα έπρεπε να αποθηκευτούν για ένα χρόνο. Τον Απρίλιο του 2011 το Συμβούλιο του Οργανισμού Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων του Μαυροβουνίου εξέδωσε απόφαση με την οποία διέταζε τη Σχολή να αφαιρέσει τις κάμερες, καθότι (εν αντιθέσει με τους ισχυρισμούς της Σχολής Μαθηματικών) απουσίαζαν οι ενδείξεις κινδύνου, ενώ δεν συνέτρεχε μείζων νόμιμος λόγος που θα δικαιολογούσε τη βιντεοσκόπηση της διδασκαλίας. Η τρέχουσα υπόθεση απασχόλησε τα εθνικά δικαστήρια, τα οποία έκριναν ότι το πανεπιστήμιο είναι δημόσιος φορέας και το αμφιθέατρο δημόσιος χώρος, και προς τούτο η εφαρμογή βιντεοεπιτήρησης κατά τη διδασκαλία δεν παραβιάζει την ιδιωτική ζωή των υποκειμένων. Παρά ταύτα, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων έκρινε ότι η βιντεοσκόπηση δεν ήταν σύννομη καθότι υπήρξε παραβίαση του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ, περί προστασίας της ιδιωτικότητας. Εστιάζοντας στην εν λόγω απόφαση Antović and Mirković v. Montenegro (28/11/2017, αρ. 70838/13), το Δικαστήριο έκρινε ότι η «ιδιωτική ζωή» είναι ένας ευρύτερος όρος που δεν υπόκειται σε εξαντλητική ερμηνεία, προς τούτο η διάταξη 8 της ΕΣΔΑ εγγυάται την προστασία και της ιδιωτικής κοινωνικής ζωής, της δυνατότητας δηλαδή του ατόμου να αναπτύξει την κοινωνική του ταυτότητα. Ειδικώς, τα αμφιθέατρα του πανεπιστημίου αποτελούν χώρους εργασίας των εκπαιδευτικών, όπου όχι μόνο διδάσκουν τους μαθητές τους, αλλά αλληλεπιδρούν μαζί τους, δημιουργώντας αμοιβαίες σχέσεις και δομώντας την κοινωνική τους ταυτότητα. Η πανεπιστημιακή αίθουσα δεν κρίνεται ούτε ιδιωτική, ούτε δημόσιος χώρος, αλλά μέρος όπου οι εκπαιδευτικοί συναντούν τους μαθητές τους και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους (Σκέψη 44 της Απόφασης). Η σχέση μεταξύ καθηγητή και μαθητών διαμορφώνεται καθ’ όλη τη διάρκεια της διδασκαλίας, και συνίσταται στη διαφορετικότητα του χαρακτήρα που καλείται κάθε φορά ο εκπαιδευτικός να διαχειριστεί, με γνώμονα την αποδοτικότητα του ατόμου, και, κατ’ επέκταση, της τάξης, ως μικρογραφίας του κοινωνικού συνόλου.

            Περιορίζει επομένως η βιντεοσκόπηση την ακαδημαϊκή ελευθερία κατά την άσκηση του ακαδημαϊκού έργου; Είναι εύλογο ότι η ταυτόχρονη, διαδικτυακή, διδασκαλία συνεπάγεται περισσότερους κινδύνους για τα δικαιώματα των εκπαιδευτικών και των μαθητών, συγκριτικά με τη διά ζώσης διδασκαλία. Αναπόφευκτα ο εκπαιδευτικός τίθεται σε αξιολόγηση και επιτήρηση, καθότι είναι άγνωστος ο αριθμός των υποκειμένων που παρακολουθούν ταυτόχρονα διαδικτυακά (πέραν των μαθητών), ελέγχεται ο χρόνος που διαθέτει για τον κάθε μαθητή, ο τρόπος που επιβραβεύει ή που κάνει συστάσεις, το χρονικό διάστημα που μένουν οι μαθητές χωρίς επίβλεψη ένεκα εξωδιδακτικών καθηκόντων (λ.χ. η συζήτηση με το Διευθυντή/διδακτικό προσωπικό κ.ο.κ.), ο ολοκληρωτικός έλεγχος των εργασιών των μαθητών κλπ. Επιπρόσθετα, η εικόνα ενός ατόμου που συλλέγεται διά της χρήσης κάμερας συνιστά δεδομένο προσωπικού χαρακτήρα, στο βαθμό που δίδεται η δυνατότητα ταυτοποίησης του συγκεκριμένου προσώπου, ενώ η καταγραφή της εικόνας η οποία αποθηκεύεται και διατηρείται σε μηχανισμό βιντεοσκόπησης συνεχούς ροής (όπως λ.χ. σε σκληρό δίσκο του συστήματος), συνιστά αυτοματοποιημένη επεξεργασία δεδομένων. Προς τούτο, κάθε επεξεργασία δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα που λαμβάνει χώρα σε διαφορετικά ενδεχομένως χρονικά στάδια (συλλογή, διατήρηση, αποθήκευση, πρόσβαση, διαβίβαση) δέον είναι να εξοπλίζεται σε κάθε στάδιο με επαρκείς και αναγκαίες εγγυήσεις που θα δράσουν αποτρεπτικά στην καταχρηστική και δυσανάλογη επέμβαση στα δικαιώματα που κατοχυρώνονται στο άρθρο 8 της ΕΣΔΑ, στις διατάξεις 7 και 8 ΧΘΔΕΕ, όπως πλέον προκύπτουν και από την τήρηση των αρχών επεξεργασίας και νομιμότητας του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων και της Οδηγίας 2016/680 (Γνωμοδότηση 3/29-06-2020, Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα).

            Η νομιμότητα της βιντεοεπιτήρησης κρίνεται στη βάση της αρχής της αναλογικότητας (25§1 Συντάγματος), η οποία υπαγορεύει ότι τα συστήματα βιντεοσκόπησης και απευθείας μετάδοσης της διδασκαλίας πρέπει να είναι τα κατάλληλα, πρόσφορα και αναγκαία σε σχέση με τον επιδιωκόμενο σκοπό, ο οποίος δεν δύναται να επιτευχθεί με ηπιότερα μέσα. Η δε καταλληλότητα και προσφορότητα του μέσου ερμηνεύεται βάσει του μεγέθους του κινδύνου που θα αναλάβει ο υπεύθυνος συλλογής και επεξεργασίας των προσωπικών δεδομένων, προς επίτευξη του επιδιωκόμενου σκοπού. Θα πρέπει, στην περίπτωση αυτή, να λάβει κατάλληλα οργανωτικά και τεχνικά μέτρα για την ασφάλεια των δεδομένων και την προστασία τους από τυχαία ή αθέμιτη καταστροφή, τυχαία απώλεια, αλλοίωση, απαγορευμένη διάδοση ή πρόσβαση και κάθε άλλη μορφή  αθέμιτης επεξεργασίας, ενώ υποχρεούται να γνωστοποιήσει στην Αρχή τη σύσταση και λειτουργία του σχετικού αρχείου (απόφαση αρ. 77/2016, Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα). Αναφορικά με το σύννομο της επεξεργασίας ως προς τους διδάσκοντες, αυτό επιτυγχάνεται μόνο με τη ρητή συγκατάθεσή τους, με προηγούμενη αναλυτική ενημέρωση για τη διαδικασία αλλά και για τα δικαιώματά τους. Ως προς τους μαθητές/φοιτητές, απαραίτητη καθίσταται η προηγούμενη ενημέρωσή τους για τον τρόπο και τις συνέπειες της βιντεοεπιτήρησης, ώστε εάν κάποιος μαθητής/φοιτητής δεν επιθυμεί την επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων του, μέσω της ηχογράφησης της φωνής του κατά την υποβολή ερωτημάτων στη διάρκεια της διδασκαλίας, να το δηλώνει ώστε να ενεργοποιείται εναλλακτικός τρόπος υποβολής ερωτήσεων στο διδάσκοντα.

            Καταλήγοντας, η εγκατάσταση και λειτουργία συστημάτων βιντεοεπιτήρησης με τη λήψη και καταγραφή εικόνας και ήχου διά της συλλογής, διατήρησης και αποθήκευσης δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, ακόμα και από δημόσιο χώρο, συνιστούν, ως επιμέρους πράξεις επεξεργασίας, επέμβαση στο ατομικό δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής ζωής. Η επέμβαση ωστόσο αυτή καθίσταται επιτρεπτή υπό προϋποθέσεις, ήτοι: 1. Το ληφθέν μέτρο να προβλέπεται από την εθνική νομοθεσία (αρχή νομιμότητας), 2. Να αποσκοπεί στην επίτευξη της δημόσιας ασφάλειας, και 3. Να ελέγχεται η συμβατότητα του περιορισμού του ατομικού δικαιώματος με την τήρηση της αρχής της αναλογικότητας. Η χρυσή τομή ευρίσκεται στη στάθμιση των κατά περίπτωση δικαιωμάτων και στην εξεύρεση τρόπων προστασίας και διαφύλαξης της ιδιωτικότητας και της προσωπικής ελευθερίας των υποκειμένων (μαθητών και διδασκόντων), αποσκοπώντας στην ομαλή προαγωγή του κοινωνικού συνόλου, πορευόμενου στην υπάρχουσα «ψηφιοποιημένη» πραγματικότητα.

 

Διαβάστε Επίσης  Δημόσια διαδικτυακή εκδήλωση με θέμα «Σχολική ηγεσία εν καιρώ πανδημίας: Η τοπική πραγματικότητα»

Be the first to comment on "Βιντεοσκόπηση και Ιδιωτικότητα στην Παιδεία : Το ρήγμα μεταξύ ελευθερίας και ασφάλειας"

Leave a comment

Your email address will not be published.


*


error: Content is protected !!