Παιδική φτώχεια στην Ελλάδα: από τις μεταβιβάσεις στην πραγματική πρόσβαση

Στεφανία Βενιέρη*

Η Ελλάδα διαθέτει ένα εκτεταμένο σύστημα εισοδηματικών μεταβιβάσεων προς τις οικογένειες, με χαρακτηριστικά παραδείγματα το επίδομα παιδιού και το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα. Παράλληλα, έχουν πραγματοποιηθεί σημαντικά θεσμικά βήματα, όπως η καθιέρωση της δίχρονης υποχρεωτικής προσχολικής εκπαίδευσης και η ενίσχυση της σημασίας της πρώιμης παρέμβασης.

Ωστόσο, ο κίνδυνος φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού για τα παιδιά παραμένει ιδιαίτερα υψηλός. Αυτή η φαινομενική αντίφαση οδηγεί σε ένα κρίσιμο ερώτημα: γιατί η αύξηση των παροχών και η θεσμική πρόοδος δεν μεταφράζονται πάντοτε σε ανάλογη βελτίωση της καθημερινής ζωής των παιδιών;

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στο ύψος των διαθέσιμων πόρων. Βρίσκεται κυρίως στην ικανότητα του συστήματος κοινωνικής προστασίας να μετατρέπει τους πόρους σε πραγματική πρόσβαση.

Τυπική κάλυψη και ουσιαστική πρόσβαση

Η διάκριση ανάμεσα στην τυπική κάλυψη και την ουσιαστική πρόσβαση είναι καθοριστική. Τυπική κάλυψη σημαίνει ότι μια παροχή ή υπηρεσία υπάρχει και ότι ο πολίτης έχει, θεωρητικά, δικαίωμα να τη λάβει. Ουσιαστική πρόσβαση σημαίνει ότι μπορεί πράγματι να την αξιοποιήσει, χωρίς απαγορευτικό κόστος, γεωγραφικά εμπόδια, πολύπλοκες διοικητικές διαδικασίες ή στιγματισμό.

Ένα επίδομα μπορεί να έχει θεσμοθετηθεί, αλλά να μην επαρκεί για να καλύψει το πραγματικό κόστος φροντίδας. Μια θέση σε βρεφονηπιακό σταθμό μπορεί να προβλέπεται, αλλά να μην είναι διαθέσιμη στην περιοχή όπου ζει η οικογένεια. Μια κοινωνική υπηρεσία μπορεί να λειτουργεί τυπικά, αλλά να μην διαθέτει αρκετό προσωπικό για να εντοπίσει εγκαίρως τις οικογένειες που χρειάζονται υποστήριξη.

Επομένως, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα μέτρα θεσπίζονται, αλλά σε ποιο σημείο διακόπτεται η αλυσίδα από τον σχεδιασμό μιας πολιτικής έως την αξιοποίησή της από το παιδί που τη χρειάζεται.

Πίνακας 1. Από την τυπική κάλυψη στην ουσιαστική πρόσβαση: πού διακόπτεται η αλυσίδα

Το κρίσιμο κενό στις ηλικίες 0–3 ετών

Η σύγκριση της Ελλάδας με τη Γαλλία και τη Δανία αναδεικνύει με σαφήνεια το πρόβλημα. Σύμφωνα με τα στοιχεία που εξετάστηκαν στη σχετική έρευνα, η συμμετοχή των παιδιών ηλικίας 0–2/3 ετών σε υπηρεσίες προσχολικής εκπαίδευσης και φροντίδας ανέρχεται περίπου στο 25–30% στην Ελλάδα, έναντι 56–59% στη Γαλλία και 70–75% στη Δανία.

Με άλλα λόγια, περίπου ένα στα τέσσερα παιδιά αυτής της ηλικίας συμμετέχει σε σχετική δομή στην Ελλάδα, ενώ στη Δανία συμμετέχουν περίπου τρία στα τέσσερα.

Διάγραμμα 1. Συμμετοχή σε υπηρεσίες προσχολικής εκπαίδευσης και φροντίδας, ηλικίες 0–2/3 ετών (μέσα σημεία των ευρών τιμών: Ελλάδα – Γαλλία – Δανία)

Η εικόνα βελτιώνεται αισθητά στις ηλικίες 3–5 ετών, όπου η συμμετοχή στην Ελλάδα φτάνει περίπου το 75–85%. Η διαφορά αυτή δείχνει ότι το βασικό κενό δεν αφορά συνολικά την προσχολική εκπαίδευση, αλλά εντοπίζεται ειδικά στα πρώτα τρία χρόνια της ζωής.

Πρόκειται για την περίοδο κατά την οποία διαμορφώνονται κρίσιμες προϋποθέσεις γνωστικής, κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης. Παράλληλα, η πρόσβαση σε υπηρεσίες φροντίδας επιτρέπει στους γονείς — και ιδιαίτερα στις μητέρες — να συμμετέχουν στην απασχόληση, να ενισχύουν το οικογενειακό εισόδημα και να περιορίζουν τον κίνδυνο φτώχειας.

Η περιορισμένη διαθεσιμότητα δημόσιων θέσεων, οι περιφερειακές ανισότητες και το υψηλό κόστος πρόσβασης οδηγούν πολλές οικογένειες σε ιδιωτικές λύσεις ή σε άτυπα δίκτυα φροντίδας. Οι οικογένειες που δεν διαθέτουν αυτές τις δυνατότητες είναι συχνά εκείνες που θα ωφελούνταν περισσότερο από μια δημόσια υπηρεσία.

Οι μεταβιβάσεις χρειάζονται υπηρεσίες

Οι εισοδηματικές παροχές παραμένουν αναγκαίες. Προστατεύουν τα νοικοκυριά από ακραίες στερήσεις και λειτουργούν ως μηχανισμός οικονομικής σταθεροποίησης. Η αποτελεσματικότητά τους, όμως, περιορίζεται όταν δεν συνοδεύονται από συνεκτικές και ποιοτικές υπηρεσίες.

Η παιδική φτώχεια δεν είναι μόνο έλλειψη εισοδήματος. Μπορεί να εκφράζεται ως αδυναμία πρόσβασης σε παιδική φροντίδα, υγεία, επαρκή διατροφή, σχολικά είδη, κατάλληλη στέγαση, ψηφιακά μέσα και δραστηριότητες κοινωνικής συμμετοχής.

Πίνακας 2. Διαστάσεις της παιδικής φτώχειας και το αντίστοιχο μέσο πολιτικής

Για τον λόγο αυτό, η κοινωνική προστασία δεν μπορεί να εξαντλείται στην καταβολή χρηματικών παροχών. Χρειάζεται οργανική σύνδεση των μεταβιβάσεων με υπηρεσίες υποστήριξης, σαφή πρωτόκολλα παραπομπής και ενεργητική καθοδήγηση των δικαιούχων.

Η εφαρμογή κρίνεται στο τοπικό επίπεδο

Οι κοινωνικές πολιτικές σχεδιάζονται κυρίως στο κεντρικό επίπεδο, αλλά η πραγματική τους αποτελεσματικότητα κρίνεται στους δήμους, στις κοινωνικές υπηρεσίες, στους παιδικούς σταθμούς και στις δομές της κοινότητας.

Όταν οι υπηρεσίες είναι υποστελεχωμένες, δυσκολεύονται τόσο να εντοπίσουν εγκαίρως τις περιπτώσεις ευαλωτότητας όσο και να προσφέρουν συνεχή υποστήριξη. Έτσι, μπορεί να υπάρχει μια ολοκληρωμένη πολιτική σε επίπεδο σχεδιασμού, χωρίς το παιδί να απολαμβάνει τελικά το δικαίωμα στην πράξη.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η αξιοποίηση των δεδομένων. Το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικής Αλληλεγγύης έχει αναπτύξει πληροφοριακά συστήματα και εργαλεία παρακολούθησης για μέτρα, υπηρεσίες, δομές και ωφελούμενα παιδιά. Η υποδομή αυτή αποτελεί σημαντική βάση για την τεκμηριωμένη άσκηση πολιτικής. Το επόμενο βήμα είναι η περαιτέρω ενίσχυση της αναλυτικής λειτουργίας, ώστε τα δεδομένα να μετατρέπονται συστηματικά σε γνώση για τις ανάγκες κάθε δήμου και περιφέρειας.

Υπάρχει βάση για το επόμενο βήμα

Η ελληνική περίπτωση δεν χαρακτηρίζεται από πλήρη αδράνεια. Αντίθετα, κατά την τελευταία δεκαετία έχουν πραγματοποιηθεί σημαντικές αλλαγές στην προσχολική εκπαίδευση και στην αναγνώριση της αξίας της πρώιμης παρέμβασης.

Το πρόβλημα είναι ότι η νομοθετική πρόοδος δεν μεταφράζεται ακόμη ισότιμα σε πραγματική πρόσβαση. Αυτή η ασυμμετρία δεν είναι αμετάβλητη.

  Μπορεί να περιοριστεί με:

• αύξηση των θέσεων παιδικής φροντίδας για τις ηλικίες 0–3 ετών,

• επαρκή στελέχωση και συνεχή επιμόρφωση του προσωπικού,

• θέσπιση κοινών προτύπων ποιότητας,

• μείωση του ιδιωτικού κόστους για τις οικογένειες,

• γεωγραφική στόχευση στις περιοχές με τις μεγαλύτερες ελλείψεις,

• σύνδεση των επιδομάτων με κοινωνικές, εκπαιδευτικές και υγειονομικές υπηρεσίες,

• συστηματική αξιοποίηση δεδομένων και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων.

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση της παιδικής φτώχειας δεν απαιτεί μόνο περισσότερες μεταβιβάσεις. Απαιτεί την ικανότητα να μετατρέπονται οι μεταβιβάσεις σε πρόσβαση, οι θεσμικές δεσμεύσεις σε λειτουργικές υπηρεσίες και η κοινωνική δαπάνη σε πραγματική προστασία για κάθε παιδί.

* Η Στεφανία Βενιέρη είναι κοινωνιολόγος και ερευνήτρια κοινωνικής πολιτικής και δικαιωμάτων του παιδιού. Η μεταπτυχιακή της έρευνα εξετάζει τη σχέση μεταξύ παιδικής φτώχειας και συστημάτων παιδικής φροντίδας στην Ελλάδα, τη Γαλλία και τη Δανία κατά την περίοδο 2015–2025.

Πηγές

ΕΛΣΤΑΤ (EU-SILC)

EAPN Greece

UNICEF

Συνήγορος του Παιδιού

Τα συγκριτικά ποσοστά συμμετοχής σε υπηρεσίες προσχολικής εκπαίδευσης και φροντίδας (0–2/3) προέρχονται από τη βάση δεδομένων της OECD (Family Database, δείκτης PF3.2) και τα δεδομένα της Eurostat για τους δείκτες φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού (EU-SILC).