Ιατροπολιτική και Μετανεωτερικότητα

Παναγιώτης Χαλκιάς

Ακούγοντας τον όρο «μετα-νεωτερικότητα» ή «ύστερη νεωτερικότητα» θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για έναν κοινωνιολογικό νεολογισμό, ενός είδους θεωρητικού εργαλείου κατανόησης της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας, το οποίο σαφώς συμπεριλαμβάνει συγκεκριμένες ποιότητες στο ιστορικό και κοινωνικό του γίγνεσθαι. Πράγματι για τη νεωτερικότητα πολλά θα μπορούσαν να γραφτούν, υπό το πρίσμα ποικίλων οπτικών γωνιών.

Το παρόν άρθρο έχει ως σκοπό να επιχειρήσει μια ευσύνοπτη και περιγραφική ανάλυση της ιατροπολιτικής η οποία τους τελευταίους μήνες διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο στο χώρο διαμόρφωσης του κοινωνικού χώρου. Να επισημάνουμε ότι δεν υφίσταται ως στόχος η θέση υπέρ μιας ιατρικής και κατά μιας άλλης, αλλά η κατανόηση μιας ανατομίας της λεπτομέρειας σε αυτό που θα μπορούσε να οριστεί ως διακυβέρνηση ή κυβερνητικότητα στην εποχή του Covid-19. Mε άλλα λόγια πως ένα κοινωνικό γεγονός όπως το παραπάνω γίνεται διακύβευμα ποικίλων νοηματοδοτήσεων από τα πεδία εξουσίας; Ποιοι πολιτικοί η επιστημονικοί λόγοι θα διεκδικήσουν ότι κατέχουν την «αλήθεια»;

Η γενεαλογία του αποκλεισμού

Ο τρόπος διαχείρισης των υγειονομικών κρίσεων στο κοινωνικό και ιστορικό συνεχές έχει θα έλεγε κανείς ταυτόχρονα μια συνέπεια αλλά και ουσιώδεις μεταβολές. Ξεκινώντας από τα τέλη του Μεσαίωνα λαμβάνει χώρα η πρώτη θα έλεγε κανείς σύγχρονη υγειονομική κρίση, με την εμφάνιση της λέπρας. Η αντιμετώπιση της λέπρας δεν μπορεί να εξισωθεί σαφώς με την διαχείριση της τωρινής υγειονομικής κρίσης. Στην πρώτη περίπτωση ο έλεγχος ασκούνταν μέσω του αποκλεισμού του λεπρού με το υπόλοιπο σώμα της κοινωνίας. Επίσης περιλάμβανε την απόρριψη αυτών των ατόμων σε εξωτερικούς χώρους έξω από τα τείχη της πόλης και πέρα από τα όρια της κοινότητας.

Συγκροτούνταν συνεπώς δυο μάζες, εντελώς διαφορετικές η μια από την άλλη, με την εξόριστη μάζα να δέχεται μια απαξίωση κυρίως νομική και πολιτικόκοινωνική. Μια πρακτική περιθωριοποίησης, ένα μοντέλο αποκάθαρσης της κοινότητας.

Εντούτοις από τα τέλη του 17ου αιώνα και στις αρχές του 18ου συμπίπτει η εμφάνιση της πανούκλας και ο μεγάλος διωγμός των ζητιάνων, των αλητών, των τεμπέληδων και κατ’ επέκταση όλων των πληβειακών στοιχείων που αρνούνταν να ενσωματωθούν στη νέα πολιτική τάξη. Απ΄αυτά τα δυο γεγονότα αναδύεται μια νέα τεχνική διαχείρισης της υγειονομικής (αλλά και πολιτικής) κρίσης η οποία έχει ποιοτικές διαφορές από την προηγούμενη.

Πλέον δεν έχουμε να κάνουμε με εξορία, η περιθωριοποίηση, αλλά με τον αποκλεισμό ολόκληρων τετραγώνων σε καραντίνα. Στο ξέσπασμα της πανούκλας υπήρχε η περιχάραξη μιας περιοχής η οποία βρισκόταν στο ευρύτερο πλαίσιο της πόλης κ’ αυτή καθίσταται και η κύρια διαφορά με το μοντέλο της λέπρας. Το δεύτερο περιλάμβανε τον διωγμό των αρρώστων σε μια ουδέτερη περιοχή η περιοχές, δεν γινόταν καρατόμηση της πόλης σε υγειονομικές ζώνες, η ίδια η πόλη δεν επηρεαζόταν απ’ αυτό, ενώ στην πρώτη περίπτωση συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό.

Η πόλη σε κατάσταση πανούκλας γίνεται πεδίο κανονισμών, χωρισμένη σε υγειονομικά τετράγωνα που σε κάθε ένα εξ’ αυτών υπήρχαν επιτηρητές προκειμένου να διαπιστωθεί μια πιθανή απόκλιση των ατόμων από τους κανόνες η οποία έφτανε από τους επιτηρητές μέχρι τους δημοτικούς συμβούλους και τους κυβερνήτες [1]. Μια πυραμιδωτή ιεραρχία επιτήρησης, η οποία κανείς θα έλεγε ότι παρουσιάζει αρκετές ομοιότητες με αυτό που βιώνουμε σήμερα. Η χρήση sms, η κωδικοποίηση των μετακινήσεων στο χώρο και το χρόνο με αριθμούς, ονόματα και διευθύνσεις, δείχνει μια εξελιγμένη μορφή ελέγχου ίδιου τύπου με την διαμεσολάβηση της τεχνολογίας.

Πρόκειται λοιπόν για καραντίνα, όχι για αποκλεισμό, αλλά για σταθεροποίηση, μια προσπάθεια να αποδοθούν ακριβείς θέσεις, συνδυαζόμενη με ένα πεδίο λεπτομερούς γνώσης και ποσοτικοποίησης αυτής για τον αριθμό των νοσούντων, την ηλικία τους, τον αριθμό των θανάτων, εντέλει για μια γνώση του κυβερνώμενου πληθυσμού.

Η ηθική σχιζοφρένεια και το δίπολο κίνδυνος-ασφάλεια

Από τα παραπάνω απορρέει και ο φόβος των κυβερνήσεων για το φαινόμενο του συνωστισμού σε πλατείες και πάρκα. Η πάλη για τον εξωτερικό χώρο αποτέλεσε εξαρχής ένα διακύβευμα πάλης για το «δικαίωμα στην αταξία», την ανταλλαγή ιδεών, την κοινωνική και πολιτική ζύμωση, ιδιαίτερα στο νεαρό πληθυσμό των χωρών. Η επικέντρωση των πολιτικών λόγων απέναντι στους νέους ως φορείς απειθαρχίας, ηθικής παραλυσίας και ανευθυνότητας προς την κοινότητα, έρχεται σε αντίθεση με αυτά που εκφέρονταν στο κοντινό παρελθόν από τους κυρίαρχους πολιτικούς λόγους της Δύσης, οι οποίοι χαρακτήριζαν το νεαρό πληθυσμό ως πλήρη εξαρτώμενο από τις οθόνες και το ίντερνετ κατηγορώντας τους για κοινωνική αποξένωση, αδιαφορία για τη ζωή, ότι δεν γνωρίζουν πώς να ζήσουν («όπως κάναμε εμείς παλιά»). Τώρα οι νέοι ξαφνικά θέλουν να βγαίνουν συνέχεια έξω, να κάνουν παρέα με άλλους, να έχουν επαφές ενσώματες και να φιλιούνται. Η εικόνα που κατασκευάζεται από τον κοινωνικό έλεγχο για τους νέους και στις δυο περιπτώσεις παρομοιάζει περισσότερο με αυτή του μυθικού πλάσματος παρά με πραγματικού ανθρώπου.

Εντούτοις στον αντίποδα των πολιτικών λόγων για τους νέους βρίσκονται οι ηλικιωμένοι , αυτοί που πάσχουν από χρόνιες παθήσεις και οι ανοσοκατεσταλμένοι, οι οποίοι είναι και οι πιο ευάλωτοι σε μια ενδεχόμενη λοίμωξη. Οι ομάδες αυτές παρουσιάζονται πλέον ως «οι δικοί μας άνθρωποι».

Η ηθική σχιζοφρένεια αυτής της ξαφνικής ευαισθητοποίησης απέναντι σ’ αυτούς τους πληθυσμούς αντιτίθεται αν θυμηθεί κανείς τη ρητορική που κυριαρχούσε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης την περίοδο που ξέσπασε η οικονομική κρίση. Οι ηλικιωμένοι «διώκονταν» κοινωνικά με την κατηγορία ότι ζούνε πολλά χρόνια και δημιουργούν με τις συντάξεις που λαμβάνουν πρόβλημα στο ασφαλιστικό και στα ταμεία, αλλά κυρίως στους νέους οι οποίοι εργάζονται και πληρώνουν πολλές ασφαλιστικές εισφορές για τις συντάξεις. Επίσης οι ευπαθείς ομάδες οριζόταν ως κοινωνικό βάρος που απομυζούν τον εργαζόμενο πληθυσμό ζώντας παρασιτικά με επιδόματα, τα οποία εμποδίζουν την ομαλή ανάπτυξη.

Σαφώς σε καμία από τις δυο περιπτώσεις και δεν έχουμε να κάνουμε με έναν πόλεμο γενεών, νέων εναντίον ηλικιωμένων, αλλά θα έλεγε κανείς ότι οι κυρίαρχοι πολιτικοί λόγοι επιλέγουν στην εκάστοτε περίσταση το αφήγημα που τους βολεύει και επενδύουν επικοινωνιακά στο κοινωνικό πεδίο, το οποίο με τη σειρά του θα τους παρέχει τη νομιμοποίηση που χρειάζονται. Η εξουσία αναζητεί έτσι έναν τόπο διαμόρφωσης της «αλήθειας». Αυτός ο τόπος δεν είναι άλλος από την υγεία. Η υγεία είναι αυτή που πλέον θα επενδυθεί πολιτικά ως ένας τόπος όπου η βιοπολιτική θα μπορέσει να αντλήσει τη νομιμοποίηση της [2].

Δεν μιλάμε πλέον για βιοπολιτική με την στενή έννοια αλλά ούτε και για βιοεξουσία, ούτε όμως και για μια εξουσία που έχει ως στόχο την κανονικοποίηση. Μιλάμε για μια εξουσία ευπαθοποίησης του πληθυσμού.

Η όλο και μεγαλύτερη ένταξη ομάδων κάτω από τη σκέπη του ευπαθούς, οι συνεχείς περιορισμοί και οι αντιφάσεις της ιατρικής κοινότητας (πχ οι καπνιστές από τη μία είναι πιο επιρρεπείς σε μια λοίμωξη ενώ ταυτόχρονα άλλες έρευνες υποδείκνυαν ότι οι καπνιστές κινδυνεύουν λιγότερο), είναι ενδεικτικές μιας κύριας αντίφασης ή ενός γκροτέσκου στη μηχανική αυτής της νέας εξουσίας. Από τη μια πλευρά βλέπουμε την παντοδυναμία της ιατρικής η οποία αντικειμενικά και ουδέτερα απαιτεί άνευ όρων υποταγή στο κράτος και από την άλλη βλέπουμε την πλήρη αδυναμία της να αντιμετωπίσει την πανδημία. Σαφώς δεν έχουμε να κάνουμε με μια αποτυχία της ιατρικής, δεν είναι δουλειά αυτού του άρθρου να κρίνει κάτι τέτοιο άλλωστε, έχουμε όμως να κάνουμε με την αποτυχία ενός λόγου περί ιατρικής, η ορθότερα με την αποτυχία μιας ιατροπολιτικής.

H εν λόγω ιατροπολιτική λοιπόν βασίζεται στην αίσθηση της ασφάλειας που αποπνέει η γνώση των ειδικών. Παρόλα αυτά, σ αυτό το σημείο γίνεται αντιληπτό το γκροτέσκο που αναφέρθηκε πριν στο εσωτερικό του ιατροπολιτικού μηχανισμού, ένα γκροτέσκο δύναμης-αδυναμίας και ασφάλειας-κινδύνου. Ασφάλεια δεν σημαίνει βέβαια διακινδύνευση αλλά ούτε και πλήρης αξιοπιστία. Η πίστη στην ασφάλεια βασίζεται στην ενδεχομενικότητα και στην χαμηλότερη πιθανότητα σφάλματος από ότι θα ίσχυε στον κίνδυνο, ο οποίος θα ήταν η μη υποταγή στις οδηγίες των ειδικών και η πεποίθηση σε μια συγκυριακή fortuna.

Σε γενικότερο επίπεδο τα συστήματα ελαχιστοποιημένης διακινδύνευσης καταλαμβάνουν σημαντικό χώρο στις αναπαραστάσεις του κοινωνικού πεδίου της νεωτερικότητας. Για παράδειγμα η πίστη του κοινού στην πτήση με ένα αεροσκάφος είναι μια εγγενώς επικίνδυνη δραστηριότητα. Εντούτοις η διακινδύνευση βρίσκει το αντίβαρο της στην επίκληση της ειδημοσύνης του πιλότου αλλά κυρίως από την πίστη σε ένα αφηρημένο σύστημα τεχνολογίας, που σε έναν συνδυασμό δημιουργούν την κατασκευή του ασφαλούς, ή έστω ενός ελαχιστοποιημένου ρίσκου [3] .

Στην περίπτωση της ιατροπολιτικής θα έλεγε κανείς ότι διακρίνεται μια κοινωνική εντροπία στο δίπολο ασφάλεια-κίνδυνος. Όσο λιγότερο ελέγξιμος είναι ο κίνδυνος από την εξουσία, τόσο πιο ανάλγητη και παντοδύναμη καθίσταται η έννοια της ασφάλειας, ενώ ταυτόχρονα η έλλειψη πλήρους ή επαρκούς ελέγχου της απειλής εντείνει ένα
κλίμα ανασφάλειας κι ανυπακοής προς τις υποδείξεις της εξουσίας, καθιστώντας την αμφισβητήσιμη από κάποια μέρη του πληθυσμού.

Προς μια νέα culture de soi

Από την αρχή όμως της πανδημίας, οι κυβερνήσεις σε παγκόσμιο επίπεδο κατάφεραν με επιτυχία να εφαρμόσουν αυστηρά περιοριστικά μέτρα, με το κοινωνικό σύνολο να δέχεται κατά πλειοψηφία την κοινωνική απομόνωση. Η αποδοχή των εν λόγω περιορισμών δεν οφείλεται βέβαια σε μια επιβολή εκ των άνω από την εξουσία αλλά αντλεί τη νομιμοποίηση της από τη φροντίδα του εαυτού. Οι επιταγές της εξουσίας δεν συνοδεύονταν μια απλή αφαίρεση προσωπικών ελευθεριών, όπως θα συνέβαινε σε ένα δικτατορικό καθεστώς, αντιθέτως έχουν να κάνουν με τη δημόσια υγεία και μέριμνα, έννοιες στις οποίες η σύγχρονη βιοπολιτική επανεπένδυσε τον τελευταίο χρόνο.

Τώρα όλως παραδόξως η φροντίδα του εαυτού έχει να κάνει με μεθόδους εξαναγκασμού, με στρατιωτικοποίηση της καθημερινής ζωής και εκτεταμένους ελέγχους. Οι δυναμικές του κοινωνικού ελέγχου έχουν ιδιοποιηθεί τις πρακτικές και την καλλιέργεια του εαυτού, σε σημείο που αν κάποιος δεν βγαίνει απ΄το σπίτι του γίνεται αυτόματα και σύμφωνα με τις άρχουσες πολιτικές στρατηγικές, ένας «υπερασπιστής της πατρίδας», εμπλέκοντας ταυτόχρονα τον λόγο περί έθνους-κράτους με έναν λόγο περί ιατρικής [4] .

Η μάχη του έθνους με τον ιό, οι ήρωες εργαζόμενοι του υγειονομικού τομέα προσιδιάζουν σε μια ρητορική «εμφυλίου πολέμου», από την οποία απορρέει μια νέα τέχνη του βίου και της ύπαρξης, μια καλλιέργεια του εαυτού στους κλειστούς χώρους των σπιτιών, που δεν είναι ένας νεκρός χρόνος, ούτε αργομισθία, ούτε ανέμελη τεμπελιά, αλλά ένας χρόνος αφιερωμένος στην εκγύμναση του σώματος, στο διάβασμα, στον διαλογισμό, στην ανεύρεση της προσωπικής ταυτότητας και σε πρακτικές ασχολίες εντός της οικίας. Οι τέχνες του ζην στην εποχή της πανδημίας διεκδικούν να καταστούν πεδία νοήματος από τα οποία προκύπτει μια νέα αντίληψη για την υποκειμενικότητα ενώ η επιμελημένη φροντίδα του εαυτού από τον εαυτό εγκαινιάζει μια νέα προβληματική [5].

Η «υπευθυνότητα» με ό,τι αυτή συνεπάγεται (αποστάσεις μεταξύ των ατόμων ,περιορισμοί κτλ) γίνεται αντιληπτή ως ένα συστατικό στοιχείο της μετανεωτερικής ταυτότητας του εαυτού ,που ορίζει τις διαπροσωπικές σχέσεις, την εγγύτητα και την επεξεργασία των σωμάτων στο κοινωνικό πεδίο. Μ’ αυτόν τον τρόπο σηματοδοτείται ταυτόχρονα μια υποκειμενοποίηση του «υπεύθυνου» ατόμου αλλά και μια αντικειμενοποίηση της εσωτερικότητας του.

——— —————–

[1] Foucault M., Oι μη κανονικοί, μτφ Σ.Τσιαμανδούρας, βιβλιοπωλείον της εστίας, 2019.

[2] Foucault M., Η γέννηση της βιοπολιτικής, μτφ Β. Πατσογιάννης, Πλέθρον, 2012

[3] Giddens A., Οι συνέπειες της νεωτερικότητας, μτφ. Α. Κύρτσης, Κριτική, 2014

[4] Bauman Z., Σπαταλημένες ζωές: Οι απόβλητοι της νεωτερικότητας, μτφ. Μ. Καρασαρίνης, Κατάρτι, 2005

[5] Foucault M., Η γέννηση της κλινικής, μτφ Κ. Καψαμπέλη, Νήσος, 2012