Εισαγωγή στη Συστημική Προσέγγιση

Έλενα Πουλοπούλου,

Ψυχολόγος MSc-Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια

«Ο άνθρωπος είναι οι σχέσεις του» Καρλ Μαρξ

Η Συστημική Θεωρία και Θεραπεία είναι ένα καινοτόμο επιστημονικό μοντέλο θεώρησης της πραγματικότητας και κατανόησης των ανθρώπινων σχέσεων και συμπεριφορών. Ως ολοκληρωμένη προσέγγιση στον τομέα της ψυχικής υγείας πρωτοεμφανίστηκε τη δεκαετία του 1940 μετακινώντας το ενδιαφέρον των ειδικών από το άτομο στα συστήματα στα οποία ανήκει, δηλαδή από τον ενδοπροσωπικό στον διαπροσωπικό τομέα, εμπλουτίζοντας την ατομική, ομαδική και οικογενειακή συμβουλευτική και ψυχοθεραπεία (Μπαφίτη & Καλαρρύτης, 2009__Goldenberg & Goldenberg, 2000).

Οι απαρχές της Συστημικής Προσέγγισης

Οι καταβολές της Συστημικής προσέγγισης εκκινούν από την επιστήμη της Κυβερνητικής και τη Γενική Θεωρία των Συστημάτων. Η διαμόρφωση των βασικών της θέσεων προέκυψε μέσα από την ώσμωση παρατηρήσεων πολλών επιστημονικών κλάδων, όπως: της μηχανικής, της βιολογίας, της πληροφορικής, της φιλοσοφίας. Επί τη ουσίας, συνιστά μια μέθοδο κατανόησης πολύπλοκων φαινομένων μέσα από την ανάλυση της εσωτερικής τους οργάνωσης, της λειτουργικότητάς τους και της διασύνδεσής τους με το περιβάλλον. Σε ένα ευρύτερο επίπεδο θα λέγαμε πως μελετά τις διάφορες όψεις της πραγματικότητας, υιοθετώντας μια ολιστική και «σχεσιακή» αντίληψη του κόσμου (Παπαδιώτη-Αθανασίου & Σοφτά-Nall, 2006__Γεωργίου, 2003__Ζαφείρης & συν., 1999__Κωτσίδας, 1994).

Τι ορίζεται ως σύστημα;

Σύμφωνα με τον βιολόγο Bertalanffy (1971), κάθε σύστημα είναι «ένα σύμπλεγμα αλληλεπιδρώντων στοιχείων». Η μελέτη ενός συστήματος δεν εστιάζει στα μεμονωμένα μέρη που το αποτελούν αλλά στις σχέσεις και στην αλληλεξάρτηση που αναπτύσσονται μεταξύ τους. Κάθε αλλαγή σε κάποιο στοιχείο του συστήματος επιφέρει αλλαγές σε ολόκληρο το σύστημα (Bateson, 1972). Επομένως ένα σύστημα δεν είναι απλά το άθροισμα των μερών του, αλλά μια οργανική ενότητα που διαφέρει ποιοτικά από τα επιμέρους κομμάτια που την απαρτίζουν φέροντας νέες ιδιότητες (Μπαφίτη & Καλαρρύτης, 2009__ Schlippe & Schweitzer, 2008). ^(1).

Υποσημείωση ⁽¹⁾ Το όλον είναι μεγαλύτερο από το άθροισμα των μερών του — Αριστοτέλης.  / Ο Skinner (1986, όπ. αναφ. στο Παπαδιώτη-Αθανασίου 2006),  διατείνεται πως για να κατανοήσει κανείς ένα σύστημα, δεν αρκεί να παρατηρήσει μόνο τα μέρη του: «Δεν είναι δυνατόν να καταλάβεις το σκάκι μόνο παρατηρώντας τα κομμάτια του. Θα πρέπει να εξετάσεις το παιχνίδι ως όλο και να δεις πώς οι κινήσεις των μερών επηρεάζουν τη θέση και τις κινήσεις των άλλων τμημάτων στο όλο πλαίσιο».

Σε συνέχεια των μελετών της Κοινωνικής Ψυχολογίας που διερευνά τους κοινωνικούς και πολιτιστικούς παράγοντες που επηρεάζουν τις διεργασίες σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, η Συστημική θεωρία και θεραπεία καταπιάνεται και αυτή με την έρευνα των ανθρώπινων συστημάτων, εκκινώντας από αυτό της οικογένειας, ως ομάδας ισχυρής διαμορφωτικής επιρροής στην προσωπικότητα του ατόμου,  αλλά επεκτεινόμενη και σε ευρύτερα μίκρο και μάκρο-συστήματα όπως αυτά της γειτονιάς, της κοινότητας, των ομάδων ένταξης του καθενός, της εργασίας, της κοινωνικής τάξης, του πολιτισμού κτλ. συμπεριλαμβάνοντάς τα σε μια ολιστική, εμπλουτισμένη θεώρηση του ατόμου. Επίσης, πέρα από τα έξω-συστήματα, κάθε μεμονωμένο άτομο εκλαμβάνεται ως ένα πλήρες έσω-σύστημα αλληλεπιδρώντων βιο-ψυχο-κοινωνικών παραγόντων. Αν επιχειρούσαμε να αποδώσουμε σχηματικά τη σύνδεση όλων αυτών των στοιχείων θα προέκυπτε ένας δυναμικός και σύνθετος σχηματισμός, ένα δίκτυο διεργασιών και αλληλοσυσχετίσεων (Παρίτσης, 2003__Βασιλείου, 1987). ⁽²⁾

Υποσημείωση ⁽²⁾ Το κάθε σύστημα είναι μέρος ενός ευρύτερου συστήματος, σε μια οργανωμένη σχέση και σε συνεχή αλληλεπίδραση μαζί του. Για παράδειγμα, το άτομο είναι μέρος του συστήματος της οικογένειας, η οποία ανήκει στο ευρύτερο σύστημα της κοινότητας, η οποία ανήκει στο ευρύτερο σύστημα της κοινωνίας, η οποία με τη σειρά της ανήκει στο σύστημα της ανθρωπότητας (Βασιλείου, 1987).

Με την εφαρμογή της συστημικής προσέγγισης στην Συμβουλευτική και την Ψυχοθεραπεία διευρύνεται πολύ το πλαίσιο αναφοράς του ατόμου αλλά και το πεδίο δράσης του θεραπευτή.

Οι διαφορές τις συστημικής από άλλες προσεγγίσεις

Η Συστημική προσέγγιση εισάγει στη θεραπευτική συλλογιστική και διαδικασία μια σειρά από καινοτομίες. Μετατοπίζει το ενδιαφέρον των ειδικών ψυχικής υγείας από το άτομο στο σύστημα, στο πεδίο δηλαδή των σχέσεων του. Αυτή η σημαντική διαφορά συμβάλει στην αποταύτισή του από τη θέση του «έχοντος το πρόβλημα» (σταθερή ιδιότητα) στη θέση του «φέροντος το πρόβλημα» (αναιρετέα ιδιότητα). Το σύμπτωμα υπό αυτή την οπτική δεν υποδηλώνει δυσλειτουργία του προσώπου αλλά του περιβάλλοντός του. Συνεπώς οι δυσκολίες αλλά και αλλαγές που μπορεί να παρουσιάσει ένα άτομο στην προσωπική του πορεία και εξέλιξη είναι σε άμεση αλληλεξάρτηση με τα σημαντικά συστήματα στα οποία ανήκει, οπότε θεραπευτικά η βαρύτητα δίνεται στην ανεύρεση των διεργασιών που οδήγησαν ένα σύστημα να λειτουργεί με ένα συγκεκριμένο τρόπο, και όχι στην ανεύρεση της αιτίας: δηλαδή στη διερεύνηση του «πώς» και όχι του «γιατί». Με τη στροφή από το μεριστικό στο ολιστικό και από την ατομική στη συλλογική ευθύνη αποφεύγεται η απόδοση κατηγοριών και επομένως η ενοχοποίηση ορισμένων μόνο ατόμων και καταργείται η καρτεσιανή γραμμική απόδοση της αιτίας αντικαθιστούμενη από την κυκλική αιτιότητα, που καταδεικνύει πιο ολοκληρώμενα τη συνθετότητα και την αλληλεξάρτηση των συμπεριφορών (Schlippe & Schweitzer, 2008__Παπαδιώτη-Αθανασίου & Σοφτά-Nall, 2006__Goldenberg, & Goldenberg, 2000).

Στη συστημική προσέγγιση ο θεραπευτής δουλεύει με υποθέσεις και όχι με ερμηνείες, θεωρεί το σύμπτωμα υποδήλωση αλλαγής κατάστασης και όχι απαραίτητα πρόβλημα, επιδιώκει πολλαπλές και όχι μεμονωμένες αλλαγές, ιχνηλατεί το πεδίο των σχέσεων του ατόμου, τις δυναμικές και την ιστορία του ζευγαριού ή της οικογένειας αξιοποιώντας τις εφεδρείες του/τους, δίνοντας ενεργό ρόλο στους μετέχοντες και συνκατασκευάζοντας μαζί τους νέες προοπτικές, νοηματοδοτήσεις και δυνατότητες (Ζαφείρης & συν., 1999__Κωτσίδας, 1994).

Η κάθε συστημική σχολή χρησιμοποιεί μια πληθώρα θεραπευτικών τεχνικών με σκοπό την αποκατάσταση της ευρυθμίας των σχέσεων και τη προαγωγή της λειτουργικότητας και της ψυχικής ζωής του ατόμου.

Θεραπευτικοί στόχοι:

Η συστημική θεραπεία επιδιώκει να εντοπίσει βαθιά εδραιωμένα πρότυπα στις σχέσεις ενός ατόμου. Η διαδικασία βοηθά να αποκαλύψει τους τρόπους με τους οποίους τα μέλη μιας οικογένειας επικοινωνούν και συμπεριφέρονται μέσα σε ένα σύστημα, με βάση τις πεποιθήσεις σχετικά με τους αντίστοιχους ρόλους τους (Τριανταφύλλου, nd). Θεραπευτικό ζητούμενο είναι η ανάδειξη της ιστορικότητας του προσώπου, η σύνδεση με τις ρίζες του, η συνειδητή διαφοροποίησή του από επαναλαμβανόμενα διαγενεακά μοτίβα συμπεριφοράς, η οικειοθελής διατήρηση όσων εξ’ αυτών λειτουργούν με έναν συμφέροντα για το άτομο τρόπο (προίκα) και η διαμόρφωση ισορροπημένων σχέσεων με τον εαυτό και τους σημαντικούς άλλους (Goldenberg, & Goldenberg, 2000__Ζαφείρης & συν., 1999__Βασιλείου, 1987).

Τα τελευταία χρόνια η Συστημική Προσέγγιση, εκτός από την κύρια εφαρμογή της στην ατομική και οικογενειακή θεραπεία, αποτελεί μια από τις πιο σύγχρονες και αποτελεσματικές μεθόδους μελέτης και αναβάθμισης της λειτουργικότητας  κοινωνικών συστημάτων και οργανισμών, όπως εκπαιδευτικά ιδρύματα και σχολικές κοινότητες, επιχειρήσεις, οργανισμοί, φορείς υγείας και ιατρικής περίθαλψης, σωφρονιστικά καταστήματα, ιδρύματα φιλοξενίας ευάλωτων ομάδων κ.α. Γιατί όπως λέει και ο ποιητής: “Σε αυτόν τον κόσμο που ολοένα στενεύει, ο καθένας μας χρειάζεται όλους τους άλλους. Πρέπει να αναζητήσουμε τον άνθρωπο όπου και αν βρίσκεται” (Σεφέρης, 1963).

Πηγή: Περιοδικό Ψυχολογίας “Εντελέχεια”, τεύχος 1ο – Ιούνιος 2021 (ηλεκτρονικό Free Press)

Βιβλιογραφία

Βασιλείου, Γ. (1987). Ο άνθρωπος ως σύστημα: Μια παρουσίαση για τον παιδοψυχίατρο. Στο Ι. Τσιάντης & Σ. Μανωλόπουλος (Επιμ.), Σύγχρονα θέματα παιδοψυχιατρικής, τομ. 1, μερ. 3,. Αθήνα: Καστανιώτης.

Γεωργίου, Θ. (2003). Η φιλοσοφία ως συστημική θεωρία. Δοκίμια για τον Niklas Luhmann, Αθήνα: Σάκκουλας.

Goldenberg, I. & Goldenberg, H. (2000). Oικογενειακή θεραπεία. Μια επισκόπηση. Αθήνα: Εκδόσεις Έλλην.

Ζαφείρης Αλ., Ζαφείρη Ελ., Μουζακίτης Χρ., (1999). Οικογενειακή Θεραπεία: Θεωρία και πρακτικές εφαρμογές, Ελληνικά Γράμματα Αθήνα.

Κωτσίδας, Φ. (1994). Γενική θεωρία συστημάτων. Η επίδραση της στη θεραπεία οικογένειας. Τετράδια Ψυχιατρικής, Νο 45, σελ.67-71.

Παπαδιώτη Αθανασίου, Β. & Σοφτά – Nall, Λ. (2006). Οικογενειακή συστημική θεραπεία, βασικές προσεγγίσεις, θεωρητικές θέσεις και πρακτική εφαρμογή. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Μπαφίτη, Τ. & Καλαρρύτης,Γ. (2009). Συστημική Προσέγγιση. Θεωρήσεις και εφαρμογές. Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

Schlippe, A., Von, & Schweitzer, J. (2008). Εγχειρίδιο της Συστημικής Θεραπείας και Συμβουλευτικής. Θεσσαλονίκη: University Studio Press

Παρίτσης, Ν. (2003). Συστημική ψυχιατρική: Η νοημοσύνη της ζωής, Αθήνα: Βήτα. Τραιανταφύλλου, F. (nd). Τι είναι συστημική. Ανακτήθηκε 5 Μαιου 2021, από https://systems-ng.gr/