Ομάδες ψυχο-εκπαίδευσης και υποστήριξης γονέων: ο ιδιαίτερος ρόλος τους στη θεραπεία των πασχόντων από Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής

Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, οι ομάδες ψυχο-εκπαίδευσης γονέων αποτελούν μία από τις πιο συχνά εφαρμοζόμενες θεραπευτικές παρεμβάσεις, που λειτουργούν συμπληρωματικά στη βασική θεραπεία των πασχόντων από διαταραχές πρόσληψης τροφής. Η σπουδαιότητά τους προκύπτει και από τις μελέτες που διερευνούν το βίωμα των ίδιων των γονέων, που στη μεγάλη πλειοψηφία τους δηλώνουν πως η ομάδα τους έχει βοηθήσει σημαντικά και παροτρύνουν και άλλους γονείς να συμμετέχουν σε ανάλογες ομάδες.

Είναι ενδιαφέρον, από ψυχοπαθολογικής άποψης, ότι αρκετά συχνά στο ατομικό ιστορικό των γονέων των πασχόντων από διαταραχές πρόσληψης τροφής ανιχνεύονται αγχώδη και καταθλιπτικά συμπτώματα ή/και οι αντίστοιχες διαταραχές. Αφότου δε εκδηλωθεί η διατροφική διαταραχή στο παιδί τους, όλοι ανεξαιρέτως οι γονείς, με ή χωρίς προϋπάρχουσα συμπτωματολογία, επιβαρύνονται σημαντικά σε ψυχικό επίπεδο, καθώς σε καθημερινή βάση γίνονται μάρτυρες μιας σκληρής και επώδυνης μάχης με τη λήψη της τροφής. Το φαγητό, από μια φυσιολογική ανθρώπινη ανάγκη και απόλαυση μεταλλάσσεται μέσα στον ψυχισμό του παιδιού τους σε κάτι δυνητικά «κακό» και «απειλητικό», που πρέπει οπωσδήποτε να αποφύγει ή να ελέγξει με προβληματικούς τρόπους. Στο μέτρο που οι γονείς αρνούνται ή δυσκολεύονται να κατανοήσουν την ψυχολογική διάσταση αυτής της στάσης του παιδιού τους απέναντι στο φαγητό, ενώ ταυτόχρονα ανησυχούν έντονα για τη σωματική του υγεία, είναι λογικό να πανικοβάλλονται και να νιώθουν μετέωροι, αβοήθητοι και χαμένοι ως προς το τι πρέπει να κάνουν για να βοηθήσουν. Έτσι, εκόντες άκοντες υιοθετούν συμπεριφορές που ακροβατούν, κινούμενες εναλλάξ από το ένα στο άλλο άκρο. Σε κάποιες περιπτώσεις, δηλαδή, δοκιμάζουν να εφαρμόσουν έναν ακραία παρεμβατικό έλεγχο, ενώ αντιθέτως σε άλλες αδυνατούν πλήρως να οριοθετήσουν τις παθολογικές και παράλογες απαιτήσεις του παιδιού τους σχετικά με το φαγητό. Με τον έναν ή με τον άλλον τρόπο, διαμορφώνονται στο ενδοοικογενειακό περιβάλλον οι συνθήκες μιας διαρκούς κρίσης, με αποτέλεσμα να δυσχεραίνεται σταδιακά όλο και περισσότερο η επικοινωνία μέσα στην οικογένεια. Ο φόβος, η ματαίωση, η ενοχή και η απελπισία που βιώνονται και διακινούνται ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας, μετατρέπονται κατά περιόδους σε θυμό και επικριτικότητα και ενίοτε οδηγούν στην εκδήλωση επιθετικών συμπεριφορών μεταξύ των μελών της οικογένειας.

Με βάση τα παραπάνω, γίνεται κατανοητό γιατί η συμπερίληψη στη θεραπεία των γονέων των πασχόντων κρίνεται ως εξόχως βοηθητική και συνιστάται όχι μόνο στις περιπτώσεις των εφήβων, όπου θεωρείται απολύτως αναγκαία, αλλά και σε νεαρούς ενήλικες πάσχοντες, ενώ αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στις περιπτώσεις όσων έχουν μεταπέσει στην χρονιότητα. Οι θεραπευτικές παρεμβάσεις στις οικογένειες των πασχόντων από διατροφικές διαταραχές φαίνεται ότι έχουν θετικά αποτελέσματα καταρχήν για τους ίδιους τους φροντιστές και κατ’ επέκταση συντελούν ευοδωτικά στην πορεία της θεραπείας του πάσχοντος μέλους, ενισχύοντας συν τοις άλλοις τη θεραπευτική συμμαχία με το εκάστοτε θεραπευτικό πλαίσιο και μειώνοντας τις συνειδητές ή ασυνείδητες τάσεις υπονόμευσης της θεραπείας. Η τελευταία αυτή παράμετρος αξιολογείται ως ιδιαιτέρως κρίσιμη, με δεδομένο ότι στις διαταραχές πρόσληψης τροφής καταγράφονται αυξημένα ποσοστά πρόωρης διακοπής της θεραπείας.

Μεταξύ των διαφόρων τύπων των θεραπευτικών παρεμβάσεων που απευθύνονται στην οικογένεια, οι ομάδες ψυχο-εκπαίδευσης των γονέων πασχόντων από διατροφικές διαταραχές αποτελούν έναν από τους πιο δοκιμασμένους και τους πιο δόκιμους. Κατά πρώτον, γιατί παρέχουν τις έγκυρες εκείνες ιατρικές πληροφορίες και συμβουλές που οι γονείς έχουν πάντοτε μεγάλη ανάγκη να λάβουν από εξειδικευμένους ειδικούς, ενώ παράλληλα προσφέρουν όλα τα ουσιώδη οφέλη από τη συμμετοχή σε μια ομάδα. Το αίσθημα της καθολικότητας και του ανήκειν λειτουργεί από την αρχή ανακουφιστικά, καθώς τα μέλη της ομάδας διαπιστώνουν ότι δεν είναι τα μόνα που αντιμετωπίζουν ένα τόσο σοβαρό πρόβλημα. Στην πορεία, με το μοίρασμα των εμπειριών τους στο ασφαλές πλαίσιο της ομάδας και με τη συνδρομή και των συντονιστών, τα μέλη της ομάδας συνδιαμορφώνουν ένα περιβάλλον ενεργητικότερης ακρόασης και ουσιαστικότερης κατανόησης των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν οι ίδιοι και τα παιδιά τους και σταδιακά αρχίζουν να βιώνουν την ενστάλαξη της ελπίδας, μέσα από την αλληλο-υποστήριξη, την αποδοχή και τη διαπροσωπική μάθηση. Παρατίθενται παρακάτω μερικές από τις αυθεντικές διατυπώσεις κάποιων γονέων, σχετικά με τα όσα αποκόμισαν από τη συμμετοχή τους σε μια ομάδα ψυχο-εκπαίδευσης : «κατάλαβα πως δεν είμαι η μόνη», «έλαβα απαντήσεις σε ερωτήματα που δεν ήξερα ότι υπάρχουν», «το καθρέφτισμα συναισθημάτων και σκέψεων μέσα στην ομάδα με βοήθησε να ξανασκεφτώ την περίπτωση της κόρης μου», «παρά το φορτίο, έχω πλέον την ελπίδα της λύτρωσης».

Παράλληλα με τα αμιγώς ψυχικά οφέλη, στα πλεονεκτήματα των ομάδων ψυχο-εκπαίδευσης συνυπολογίζεται, σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, και ο παράγοντας της εξοικονόμησης πόρων που επιτυγχάνεται, τόσο από την πλευρά των θεραπευτών (ο ένας ή οι δύο συντονιστές της ομάδας προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε μεγαλύτερο αριθμό ωφελούμενων ανά θεραπευτική ώρα), όσο και από την πλευρά των ωφελούμενων (ο θεραπευτικός χρόνος συμπυκνώνεται αποτελεσματικά σε έναν συγκεκριμένο και σχετικά περιορισμένο αριθμό συναντήσεων, ενώ και αυτή καθ’ αυτή η συμμετοχή σε ομάδα περιορίζει το κόστος, συγκριτικά με άλλες οικογενειακές παρεμβάσεις).

Η αποτελεσματικότητα των διαφορετικών ειδών των οικογενειακών θεραπευτικών παρεμβάσεων δεν είναι εύκολο να μετρηθεί αξιόπιστα, καθώς δεν είναι πολλές οι μελέτες που περιλαμβάνουν μεγάλο αριθμό δείγματος και κατά συνέπεια οι περιορισμοί τους είναι πολλοί, ενώ λείπουν και οι συγκριτικές μελέτες. Ωστόσο, τα βιβλιογραφικά δεδομένα καταλήγουν στο συμπέρασμα πως η συμμετοχή των γονέων σε ομάδες ψυχο-εκπαίδευσης συντελεί καθοριστικά και σχετικά άμεσα στον περιορισμό των συμπτωμάτων των παιδιών τους, παρ’ ότι υπογραμμίζεται πως για τη συνολικότερη αντιμετώπιση της ψυχοπαθολογίας απαιτείται οικογενειακή θεραπεία με σαφώς μεγαλύτερη διάρκεια και βάθος. Σε κάθε περίπτωση, καθίσταται σαφές πως η συμμετοχή των γονέων των πασχόντων σε μια ομάδα ψυχο-εκπαίδευσης, σε οποιοδήποτε σημείο και στάδιο της θεραπευτικής διαδρομής και εάν συντελεστεί, μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα για την αντιμετώπιση της διατροφικής διαταραχής και να λειτουργήσει βοηθητικά για όλους μέσα στην οικογένεια.

Μαρία Κούντζα

Ψυχίατρος – Ψυχοθεραπεύτρια

Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ

Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Θεραπειών για Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής «Διάθεση»

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΊΑ:

1. Geist, M. Heinmaa, D. Stephens, R. Davis, D.K Katzman. Comparison of family therapy and family group psychoeducation in adolescents with anorexia nervosa. Can J Psychiatry 2000;45: 173-178.

2. Guillén. Psychological interventions for family members of people with psychological disorders with emotional dysregulation: Introduction to special section. Fam Process 2024 Dec;63(4):2087-2098

3. Hannah, M. Cross, H. Baily, K. Grimwade, T. Clarke, S. M Allan. A systematic review of the impact of carer interventions on outcomes for patients with eating disorders. Eat Weight Disord2022 Aug;27(6):1953-1962

4. Holtkamp, B, Herpertz-Dahlmann, T. Vloet, U. Hagenah. Group psychoeducation for parents of adolescents with eating disorders: the Aachen program. Eat Disord 2005 Jul-Sep;13(4):381-90.

5. R. Juli, R. Juli, G. Juli, L. Juli. Eating Disorders: The Role of the Family in Development and Maintenance of Children’s Problems in the Pandemic Period. Psychiatr Danub 2022 Sep;34(Suppl 8):122-128

6. Kurnik Mesarič, Ž. Damjanac, T. Debeljak, J. Kodrič^. Effectiveness of psychoeducation for children, adolescents and caregivers in the treatment of eating disorders: A systematic review. Eur Eat Disord Rev. 2024 Jan;32(1):99-115.

7. Scanferla, Juliette de Salle, J. Monthuy-Blanc, R. L. Mancusi, L-F. Lespine, R. Rey, P. Gorwood^, Short-term impact of BREF-ED, an early, single-family psychoeducational programme for caregivers of individuals with eating disorders: A retrospective pilot study. Eur Psychiatry 2025 Aug 22;68(1):e121

8. Shanmugasundaram Prema, D. Shanmugamprema. Empowering Parent-Focused Involvement in Early Detection and Treatment of Eating Disorders. Eur Eat Disord Rev 2026 May;34(3):643-647.

9. T Uehara, Y Kawashima, M Goto, S I Tasaki, T Someya. Psychoeducation for the families of patients with eating disorders and changes in expressed emotion: A preliminary study. Compr Psychiatry 2001 Mar-Apr;42(2):132-8.