Φεμινισμός και Διαθεματικότητα

Γιώτα Μαστροσαββάκη

Υποψήφια Διδάκτωρ Ψυχολογίας – Πανεπιστήμιο Κύπρου

Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια Σπουδών Φύλου – Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Η διαθεματικότητα, αναφέρεται στη «αλληλένδετη φύση των κοινωνικών κατηγοριοποιήσεων όπως η φυλή, η τάξη και το φύλο, που θεωρείται ότι δημιουργούν αλληλεπικαλυπτόμενα και αλληλεξαρτώμενα καταπιεστικά συστήματα» (Crenshaw, 1989). Παρόλα αυτά, είναι επιτακτική ανάγκη να διευκρινιστεί ότι δεν υπάρχει καθολικά αποδεκτός ορισμός. Η παραδοσιακή απόδοση για τη δημιουργία του όρου «διαθεματικότητα» σύμφωνα με την Crenshaw (1991) έχει τις ρίζες του στο Μαύρο Φεμινιστικό Κίνημα. Ιδιαίτερα μια κριτική στα αρχικά και στα επόμενα κύματα του φεμινισμού, υποστηρίζεται από ορισμένους ότι είναι η πιο σημαντική συμβολή της φεμινιστικής θεωρίας στις κοινωνικές σπουδές (Crenshaw, 1991).

Η διαφάνεια σχετικά με τις πολύπλευρες επιπτώσεις της βίας με βάση το φύλο είναι ένας στόχος της διαθεματικής φεμινιστικής προσέγγισης (Zavos, 2021). Αυτή η ανάλυση εξετάζει συγκεκριμένα τον τρόπο με τον οποίο διαφορετικές διαστάσεις της ταυτότητας —συμπεριλαμβανομένου, ενδεικτικά, του φύλου, της φυλής, του σεξουαλικού προσανατολισμού, της κοινωνικοοικονομικής κατάστασης και των ικανοτήτων—καθιερώνουν τις γυναίκες μέσα στον «ιστό της κυριαρχίας», καθώς και τα πλεονεκτήματα ή μειονεκτήματα που σχετίζονται με αυτό το καθεστώς (Zavos, 2021). Οι υποστηρικτές της διαθεματικότητας, υποστηρίζουν ότι οι κοινωνικές ταξινομήσεις δημιουργούν πολύπλοκα δίκτυα καταπίεσης μέσω της αλληλεπίδρασής τους με θεσμούς και δομές εξουσίας. Η κατανόηση της διασύνδεσης των διαφόρων μορφών καταπίεσης μπορεί να επιτευχθεί θέτοντας μια εναλλακτική έρευνα σχετικά με το που βρίσκεται η πατριαρχία, σε τέτοια ρατσιστικά ζητήματα (Matsuda, 1991). 

Επιπλέον, η απόρριψη μονοδιάστατων λύσεων ή μηχανισμών για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της κοινωνικής αδικίας αποτελεί κεντρικό στοιχείο της διαθεματικής σκέψης (Crenshaw, 1989). Παράλληλα, η διαθεματικότητα τονίζει την παγκοσμιοποιημένη καπιταλιστική τάξη πραγμάτων και την πολυασθένεια του έθνους-κράτους (La Barbera, 2012). Εφιστά επίσης την προσοχή στην αυξημένη ευαλωτότητα που συνοδεύει την ταυτότητα «in transit» για τις θηλυκότητες σε μια «νεωτερικότητα χωρίς σύνορα». Με αυτόν τον τρόπο, καταρρίπτει έννοιες που χαρακτηρίζουν τις γυναίκες στις αναπτυσσόμενες χώρες ως «παραδοσιακά» ή «παθητικά θύματα» (La Barbera, 2012).

Η Combahee River Collective (1977), μια συμμαχία μαύρων λεσβιών σοσιαλιστών φεμινιστριών, οργάνωσε πολυάριθμα φεμινιστικά κινήματα και οργανώνοντας πρωτοβουλίες προκειμένου να διατυπώσει ένα έγγραφο που αργότερα θα λειτουργούσε ως ο ακρογωνιαίος λίθος μιας διεπιστημονικής προσέγγισης. Η διαθεματικότητα, προέκυψε ως απάντηση στον κυρίαρχο φεμινιστικό λόγο, δίνοντας έμφαση στην περίπλοκη αλληλεπίδραση και σύγκλιση διακριτών κοινωνικών κατηγοριών -όπως η τάξη, το φύλο και η φυλή- που συμβάλλουν στη συστημική ύπαρξη της κοινωνικής ανισότητας (Combahee River Collective, 1977).

Εφαρμοσμένο αρχικά στη διαθεματικότητα, το παράδειγμα «φυλή/τάξη/φύλο» επεκτάθηκε στη συνέχεια από την Collins (1991) για να συμπεριλάβει πρόσθετα κοινωνικά πεδία όπως η εθνικότητα, η αναπηρία, ο σεξουαλικός προσανατολισμός και η ηλικία. Σε αντίθεση με τη θέαση των κοινωνικών καταστάσεων ως προσθετικού μοντέλου, η διαθεματική μέθοδος δίνει τη δυνατότητα αντίληψης των κοινωνικών πεδίων και θέσεων, ως συν-δημιουργικές διαδικασίες που τέμνονται και δημιουργούν περίπλοκες, αντιφατικές πτυχές της καθημερινής ύπαρξης (Collins, 1991). Δίνοντας έμφαση στους πολυάριθμους τρόπους με τους οποίους οι κοινωνικές θέσεις επηρεάζουν και αλληλεπιδρούν για να διαμορφώσουν τις δομές της ανισότητας, η διαθεματικότητα είναι ένα θεωρητικό πλαίσιο που διακρίνεται από αυτή την άποψη (Kanai, 2020). Βλέποντας τις κοινωνικές κατηγορίες ως δυναμικές οντότητες που προκύπτουν από τη σύνθεσή τους και τη συνεχή αλληλεπίδρασή τους, ενισχύεται η κατανόηση των πολυάριθμων τρόπων με τους οποίους αλληλεπιδρούν στην καθημερινή ζωή (Kanai, 2020).

Ως το κατεξοχήν θεωρητικό πλαίσιο στο φεμινιστικό λόγο, η διαθεματικότητα έχει κερδίσει εξέχουσα θέση λόγω των διανοητικών της υποστρωμάτων και της ικανότητάς της να προσφέρει μια λεπτή κατανόηση της περίπλοκης δομής των κοινωνικών ιεραρχιών (La Barbera, 2012). Το άρθρο “Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence Against Women of Color” (Crenshaw, 1991) αποτελεί ένα θεμελιώδες έργο το οποίο αναλύει πως η αποτύπωση των κρίσιμων πτυχών της ζωής των έγχρωμων γυναικών από τις παραδοσιακές φεμινιστικές θεωρίες, προκύπτει από την αδυναμία τους να λάβουν υπόψη τις διασταυρώσεις φυλής, φύλου και άλλων κοινωνικών κατηγοριών (Crenshaw, 1991). Η διαθεματικότητα έχει ενισχύσει τη φεμινιστική έρευνα σημαντικά στην εννοιολόγησή της για τη ως την ανάλυση των πολύπλοκων αλληλεπιδράσεων μεταξύ πολλών κοινωνικών πτυχών (Crenshaw, 1991).

Η Collins (1991) επεκτείνει το διασταυρούμενο πλαίσιο για να συμπεριλάβει την κοινωνικοοικονομική τάξη και τον σεξουαλικό προσανατολισμό ως πρόσθετο άξονα καταπίεσης. Μια διαθεματική προσέγγιση, σύμφωνα με την Collins (1991), είναι απαραίτητη για την κατανόηση των ποικίλων τρόπων με τους οποίους η εξουσία λειτουργεί και επηρεάζει τις ζωές των ατόμων εντός των κοινωνικών συστημάτων.

Σε συμφωνία με την κριτική της οικουμενοποίησης των αφηγήσεων και του μετααποικιακού φεμινισμού γενικότερα, η υιοθέτηση της διαθεματικότητας στη φεμινιστική θεωρία βασίζεται σε αυτό το συναίσθημα (Mohanty, 1988). Η τάση ομογενοποίησης των δυτικών φεμινιστικών προοπτικών τίθεται υπό αμφισβήτηση στο έργο του Mohanty (1988). Ιδιαίτερα ιστορικά, πολιτιστικά και γεωπολιτικά πλαίσια πρέπει να εφαρμοστούν στον φεμινισμό, σύμφωνα με την κριτική του Mohanty (1988), το οποίο τονίζει την ανάγκη ανάλυσης των φεμινιστικών θεωριών μέσα από ένα διασταυρούμενο πρίσμα.

Η αποτελεσματικότητά της διαθεματικότητας, ως αναλυτικό εργαλείο για την εξέταση της πολυπλοκότητας της κοινωνικής ανισότητας, υπογραμμίζεται από την ευρεία χρήση της στους ακαδημαϊκούς κύκλους (Matsuda, 1991). Καθώς απορροφά τις προοπτικές μελετητών από μια ποικιλία επιστημονικών κλάδων και διεθνών πλαισίων, το σώμα της εργασίας για τη διαθεματικότητα συνεχίζει να επεκτείνεται. Η ανάπτυξη μιας πιο λεπτής κατανόησης των τρόπων με τους οποίους επιμένουν και διατηρούνται οι ανισότητες εξουσίας εξαρτάται από τη διαθεματικότητα που στηρίζει τον φεμινισμό (Matsuda, 1991).

Ο φεμινιστικός λόγος κυριαρχείται από τη διαθεματικότητα, η οποία έχει τις φιλοσοφικές της καταβολές στην κριτική των Combahee River Collective (1977). Οι περιπλοκές των εμπειριών των έγχρωμων γυναικών ήρθαν στο φως στις συμβατικές φεμινιστικές έννοιες από τη Crenshaw (1991). Επιπρόσθετα, η Collins (1991) επεκτάθηκε τελικά σε αυτήν την ιδέα όταν ενσωμάτωσε πρόσθετους άξονες υποταγής. Ο Mohanty (1988) τονίζει ότι η υιοθέτηση της διαθεματικότητας στον μετααποικιακό φεμινισμό είναι μια απάντηση στην κριτική των καθολικών αφηγήσεων και μια πρόκληση στις ομογενοποιητικές τάσεις των δυτικών φεμινιστικών προοπτικών.

Η διαθεματική προσέγγιση παρέχει ένα πλαίσιο για την κατανόηση της πολυπλοκότητας της προκατάληψης και φωτίζει τις περιθωριοποιημένες και επικαλυπτόμενες ταυτότητες των ατόμων λόγω της πολύπλευρης λειτουργίας της (Davis, 2008). Επιπλέον, η χρησιμοποίησή της διαθεματικότητας σε επιστημονικά πεδία μη έμφυλων μελετών, συμβάλλει στην πιο ολοκληρωμένη κατανόηση της πολύπλευρης προέλευσης της βίας με βάση το φύλο (που σήμερα προσδιορίζεται ως θεσμική, ιδεολογική, διαπροσωπική και διαπολιτισμική), βοηθώντας έτσι στην επανευθυγράμμιση των προσπαθειών που στοχεύουν στην επίλυση αυτού του προβλήματος (Davis, 2008).

Καταληκτικά, η διαθεματικότητα προσφέρει περισσότερο αναλυτικό βάθος σκεπτόμενοι τις κοινωνικές συνθήκες ως συνδημιουργικές διαδικασίες που υπερβαίνουν το προσθετικό μοντέλο των κοινωνικών κατηγοριών, και διασταυρώνονται με περίπλοκες πτυχές της καθημερινής ζωής (Zavos, 2021). Οι δυναμικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ των κοινωνικών θέσεων που συμβάλλουν στη δημιουργία και τη διατήρηση άνισων συστημάτων, γίνονται καλύτερα κατανοητές από αυτή την οπτική (Crenshaw, 1991). Ως αναλυτικό όργανο, η διαθεματικότητα έχει αποδειχθεί ότι είναι ένα ευέλικτο παράδειγμα που έχει εφαρμοστεί εκτενώς σε ακαδημαϊκούς κύκλους και έχει καταλήξει να περιλαμβάνει πολλές πτυχές της ταυτότητας (Davis, 2008). Η διαρκής σημασία της πηγάζει από την ικανότητά της να παρέχει μια λεπτή και περίπλοκη κατανόηση της δυναμικής της εξουσίας, των κοινωνικών ιεραρχιών και της σύγχρονης ταυτότητας (Davis, 2008).

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Combahee River Collective Statement. (1977). In G. Anzalduza & C. Moraga (Eds.), This Bridge Called My Back: Writings by Radical Women of Color (pp. xxx-xxx). Watertown, Mass: Persephone Press. Available at http://circuitous.org/scraps/combahee.html

Crenshaw, K. (1989). Demarginalising the intersection of race and sex: A black feminist critique of antidiscrimination doctrine, feminist theory and antiracist politics. University of Chicago Legal Forum, 1(8), 139-167.

Crenshaw, K. W. (1991). Mapping the margins: Intersectionality, identity politics, and violence against women of color. Stanford Law Review, 43(6), 1241–1299.

Davis, K. (2008). Intersectionality as buzzword: A sociology of science perspective on what makes a feminist theory successful. Feminist Theory, 9(1), 67-85.

Hill Collins, P. (1991). Black feminist thought: Knowledge, consciousness, and the politics of empowerment. New York: Routledge.

Kanai, A. (2020). Between the perfect and the problematic: Everyday femininities, popular feminism, and the negotiation of intersectionality. Cultural Studies, 34(1), 25-48. https://doi.org/10.1080/09502386.2018.1559869

La Barbera, M. (2012). Intersectional gender and the locationality of women “in transit.” In G. T. Bonifacio (Ed.), Feminism and Migration: Cross-cultural engagements (pp. 17-31). Springer. Retrieved from here.

Matsuda, M. (1991). Beside my sister, facing the enemy: Legal theory out of coalition. Stanford Law Review, 43(6), 1183-1192. https://doi.org/10.2307/1229035

Mohanty, C. (1988). Under Western Eyes: Feminist Scholarship and Colonial Discourses. Feminist Review, 30, 61-85. http://dx.doi.org/10.1057/fr.1988.42

Zavos, A. (2021). Η φεμινιστική προβληματική της διαθεματικότητας. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, 156, 55–86. https://doi.org/10.12681/grsr.25947