Ευρωπαϊκός Πυλώνας Κοινωνικών Δικαιωμάτων: Μια πρώτη ανάγνωση

Κάτσινα Ελένη

Προπτυχιακή φοιτήτρια Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών

Πανεπιστήμιο Πειραιώς

Η Ευρωπαϊκή Ένωση συνεχίζει να σέβεται τις αρχές στις οποίες στηρίχθηκε η δημιουργία της, μετρώντας τριανταπέντε (35) χρόνια από τη θεσμική της μετουσίωση με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992), όπου για πρώτη φορά έγινε αναφορά στην ΕΕ και προστέθηκε κοινωνική και πολιτική διάσταση στο υφιστάμενο οικονομικό οικοδόμημα.

Με δέσμευση για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η Ένωση εμπλουτίζει το χαρτοφυλάκιο της δεδομένων των συνεχών αλλαγών που σημειώνονται στις μέρες μας. Σημαντικό επίτευγμα της δράσης της Ένωσης είναι ο Ευρωπαϊκός Πυλώνας Κοινωνικών Δικαιωμάτων, που υιοθετήθηκε τον Νοέμβριο του 2017 αποτελώντας σημείο αναφοράς για την κοινωνική της ταυτότητα.

Η διαμόρφωση του πυλώνα είναι αποτέλεσμα αλληλεπιδράσεων και αλλαγών υπό το πλαίσιο της παγκοσμιοποίησης, που πρόσταζαν μια περισσότερο συγκεντρωτική προσέγγιση της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε ό,τι αφορά την κοινωνική πολιτική. Η κρίση χρέους του 2010, με τις επιπτώσεις που αυτή επέφερε (υψηλή ανεργία, κοινωνικές ανισότητες, αβεβαιότητα στον τομέα της εργασίας), έπληξε σοβαρά αρκετά κράτη της ΕΕ και υπενθύμισε για ακόμη μια φορά ότι η Ένωση πρέπει να αναπτύξει ισχυρά εργαλεία για την επίτευξη της κοινωνικής σύγκλισης.

Ο Πυλώνας υιοθετήθηκε, όπως αναφέρθηκε, τον Νοέμβριο του 2017 κατά τη διάρκεια της κοινωνικής διάσκεψης στο Γκέτεμποργκ, όπου η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεσμεύτηκαν για την έγκριση της  κοινής διακήρυξης για τον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων.

Πρόκειται για μια από τις πιο χαρακτηριστικές πρωτοβουλίες στον τομέα της κοινωνικής πολιτικής, η οποία παρότι στερείται νομικής δεσμευτικότητας, δεδομένου ότι είναι μια διακήρυξη και όχι κάποια «συνθήκη» ή «χάρτης», λειτουργεί μολαταύτα ως πυξίδα και οδηγός πολιτικής.

Έχοντας ως κύριο σκοπό την εδραίωση μιας πιο δίκαιης και συμπεριληπτικής κοινωνίας, ο Πυλώνας αποτελεί ένα πλαίσιο προσανατολισμού που στοχεύει στην ενίσχυση της κοινωνικής διάστασης της Ένωσης.

Στηρίζεται σε είκοσι (20) αρχές, οι οποίες συμπυκνώνονται σε τρείς θεματικούς άξονες, που συνολικά καλύπτουν θέματα όπως η ισότητα των φύλων, η ασφάλεια και υγεία στην εργασία, η δια βίου μάθηση.

Πρόκειται για:

1. Ισότητα ευκαιριών και πρόσβαση στην αγορά εργασίας,

2. Δίκαιες συνθήκες εργασίας,

3. Κοινωνική προστασία και ένταξη.

Ο Πυλώνας, πέραν των δράσεων, περιλαμβάνει την παρακολούθηση των επιδόσεων των κρατών μελών για την εφαρμογή των πολιτικών μέσω ενός πίνακα κοινωνικών αποτελεσμάτων (social scoreboard), ο οποίος αποτελεί τη βάση για την επανεξέταση του πλαισίου εφαρμογής και την αναθεώρηση των τομέων δράσης.

Προσεγγίζοντας αισίως τα δέκα χρόνια από την επίσημη υιοθέτησή της διακήρυξης του, ο Ευρωπαϊκός Πυλώνας Κοινωνικών Δικαιωμάτων καλείται να φέρει στο τραπέζι απτά αποτελέσματα, να συμβάλει δηλαδή ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας δίκαιης και συμπεριληπτικής Ευρώπης.

Τα στοιχεία που αντλούμε από την επίσημη πληροφοριακή πηγή της Ένωσης (Eurostat, Social Scoreboard) αποτυπώνουν μια «μικτή» εικόνα: έχει σημειωθεί αρκετή πρόοδος σε βασικούς τομείς, όμως οι προκλήσεις εμμένουν, ένεκα των παγκόσμιων συνθηκών, γεγονός που υπογραμμίζει την ανάγκη για περισσότερη «δουλειά».

Κατά τα πρώτα χρόνια, η Ένωση κατέληξε σε σημαντικό αριθμό δράσεων, καλύπτοντας τις περισσότερες, αν όχι και τις είκοσι αρχές που στοχοθετούν τον Πυλώνα.

Κορωνίδα των προτάσεων της αποτελεί η οδηγία του 2022 (οδηγία ΕΕ 2022/2041) αναφορικά με την ισότητα στους κατώτατους μισθούς. Διασφαλίζει ότι όλα τα κράτη-μέλη εγγυώνται μέσω του νόμου ένα επαρκές μισθολογικό επίπεδο των εργαζομένων, όπως και την κάλυψή τους μέσα από συλλογικές συμβάσεις, προκειμένου να μειωθεί το ευρωπαϊκό ποσοστό φτώχειας, το οποίο στην αυγή της πανδημία του Covid-19 άγγιζε το 21,9% του ευρωπαϊκού πληθυσμού[1], σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat.

Οι περισσότερες προτάσεις εκπορεύθηκαν από το «Σχέδιο Δράσης για τον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων» (European Pillar of Social Rights Action Plan), που παρουσιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Μάρτιο του 2021, μεταφράζοντας τις αρχές του πυλώνα σε «χειροπιαστές» δράσεις και πολιτικές.

Τέθηκαν μάλιστα ομόφωνα και τρείς (3) ποσοτικοί στόχοι με βλέψη αυτοί να υλοποιηθούν μέχρι το 2030, στην αυγή μιας νέας δεκαετίας δράσης της Ένωσης:

1. τουλάχιστον το 78% του πληθυσμού, ηλικίας 20 έως 64 ετών, θα πρέπει να εργάζεται·

2. κάθε χρόνο, τουλάχιστον το 60% όλου του ενήλικου πληθυσμού θα πρέπει να συμμετέχει σε εκπαιδευτικές δράσεις·

3. μείωση του αριθμού των ατόμων που κινδυνεύουν από φτώχεια ή κοινωνικό αποκλεισμό κατά τουλάχιστον 15 εκατομμύρια [2]

Η υιοθέτηση του συνοδεύτηκε από σημαντικές κοινές νομοθετικές προτάσεις καλύπτοντας το φάσμα των στόχων που είχαν τεθεί αρχικά από τον Πυλώνα.

Πρωτοβουλίες όπως η Ευρωπαϊκή Ατζέντα Δεξιοτήτων με στόχο την ομαλή μετάβαση των εργαζόμενων στην πράσινη και ψηφιακή εποχή, το Σχέδιο Δράσης κατά του Ρατσισμού για την καταπολέμηση των διακρίσεων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο, η οδηγία για την ισότητα των κατώτατων μισθών, η Εγγύηση για τα Παιδιά με στόχο την πρόσβαση όλων σε βασικές υπηρεσίες, αποτελούν ορισμένα από τα παραδείγματα δράσης που καλύπτονται από το Σχέδιο.

Η δέσμευση της Ένωσης στους στόχους που έχει θέσει αποκαλύπτεται και από το γεγονός ότι δεσμεύει μέρος του κοινοτικού προϋπολογισμού ενώ αξιοποιεί παράλληλα τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτικά εργαλεία, όπως το Ευρωπαϊκό Κοινοτικό Ταμείο προκειμένου να δώσει σάρκα και οστά στις προτάσεις που έχει δρομολογήσει προωθώντας την απασχόληση, την εκπαίδευση και τη μείωση της φτώχειας στα κράτη-μέλη.

Διανύοντας τον τέταρτο χρόνο εφαρμογής του Σχεδίου Δράσης έχουν καταγραφεί αξιοσημείωτα επιτεύγματα στους βασικούς στόχους. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat και με βάση τα δεδομένα του 2024, το ποσοστό της απασχόλησης για τις ηλικίες 20-64 προσέγγισε το 75%, πλησιάζοντας τον ιδεατό στόχο του 78% έως το 2030.

Στον τομέα της εκπαίδευσης ενηλίκων το ποσοστό συμμετοχής και των δυο φύλων άγγιξε το 46,6% το 2022, το οποίο κατανέμεται ανομοιόμορφα μεταξύ των κρατών μελών. Χώρες όπως η Σουηδία και η Ολλανδία επέδειξαν πραγματική πρόοδο, με το ποσοστό τους να ξεπερνά τον αντίστοιχο ευρωπαϊκό μέσο όρο, εν αντιθέσει με άλλες, όπως η Ελλάδα, η Βουλγαρία και η Πολωνία, όπου παραδοσιακά βρίσκονται σε χαμηλό επίπεδο (συμμετοχή περίπου στο 25%).[3]

Τέλος σε ό,τι αφορά τη μείωση του κινδύνου φτώχειας, το 2023, το 21% του ευρωπαϊκού πληθυσμού βρισκόταν σε άμεσο κίνδυνο, με τα διαθέσιμα στοιχεία να μην είναι ενθαρρυντικά για το μέλλον ως προς τον επιδιωκόμενο στόχο.

Σημαντικά βήματα προόδου επέδειξαν χώρες όπως η Σλοβενία και η Πολωνία οι οποίες συνδύασαν ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης με κοινωνικές παροχές. Και σε αυτό τον τομέα υπάρχουν αντιφατικά στοιχεία, με χώρες όπως η Ρουμανία και η Βουλγαρία να ξεπερνούν τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. [4]

Παρά τα όποια αισιόδοξα στοιχεία και τις συνεχείς δεσμεύσεις, απαιτείται περισσότερη προσήλωση προκειμένου να επιτευχθούν οι μεγαλεπήβολες διακηρύξεις που αρχικά παρουσιάστηκαν.

Η πλήρης υλοποίηση των στόχων παραμένει και σήμερα μια δύσκολη εξίσωση για τους τεχνοκράτες της Ένωσης. Η ανομοιομορφία στην εφαρμογή μεταξύ των κρατών-μελών, οι οικονομικές ανισότητες, η αύξηση του κόστους διαβίωσης ένεκα των γεωπολιτικών αλλαγών φέρνουν στο τραπέζι την ανάγκη για μεγαλύτερη δέσμευση και συνεχή αξιολόγηση προκειμένου η Ένωση να είναι παρούσα στο παγκόσμιο γίγνεσθαι.

Το έτος που διανύουμε αποτελεί χρονιά αξιολόγησης των πεπραγμένων του Πυλώνα και του Σχεδίου Δράσης που τον συμπληρώνει. Η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται με τα συγκριτικά στοιχεία που θα συγκεντρώσει από τα κράτη μέλη να εκτοπίσει τα κενά της και να προωθήσει πρόσθετες δράσεις λαμβάνοντας υπόψιν και τις τρέχουσες εξελίξεις.

Χωρίς αμφιβολία ο Πυλώνας αυτός καθαυτός αποτελεί μια σπουδαία πρωτοβουλία που συμπληρώνει το ευρωπαϊκό οικοδόμημα, προσδίδοντας κοινωνική διάσταση και προσανατολισμό. Κάποιος θα έλεγε πως αυτό θα πρέπει να είναι μόνο η αρχή. Και όσο ο κόσμος αλλάζει, η Ευρωπαϊκή Ένωση θα πρέπει να αναπροσαρμόζεται και όχι να παρασύρεται από τις μεταβολές.

Βιβλιογραφία:

1. EUR LEX | Access to European Union Law, Ευρωπαϊκός πυλώνας κοινωνικών δικαιωμάτων, https://eur-lex.europa.eu/EL/legal-content/glossary/european-pillar-of-social-rights.html.

2.  European Commission, Employment, Social Affairs and Inclusion, The European Pillar of Social Rights in 20 principles, https://employment-social-affairs.ec.europa.eu/european-pillar-social-rights-20-principles_en.

[1] https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/-/edn-20211015-1

[2] https://eur-lex.europa.eu/EL/legal-content/glossary/european-pillar-of-social-rights.html

[3] https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Adult_learning_statistics

[4] https://ec.europa.eu/eurostat/web/products-eurostat-news/w/ddn-20240612-1