Αδήλωτη εργασία: Η αόρατη πλευρά της εργασίας

Για πολλούς ανθρώπους που ζουν σε συνθήκες κοινωνικού αποκλεισμού η αδήλωτη εργασία δεν αποτελεί επιλογή αλλά μοναδική διέξοδο επιβίωσης, συνοδευόμενη φυσικά από αυξημένο ρίσκο εκμετάλλευσης.

Κανείς δεν ξυπνάει ένα πρωί και αποφασίζει να δουλέψει ανασφάλιστος σε χειρωνακτική εργασία, με ρίσκο να μην τον πληρώσουν ή να του συμβεί ένα ατύχημα, για ένα μεροκάματο που δεν φτάνει ούτε για τα βασικά. Η αδήλωτη εργασία παραμένει μια πραγματικότητα στις σύγχρονες κοινωνίες και εντοπίζεται συχνότερα σε συγκεκριμένους τομείς, όπου ο έλεγχος από τις αρμόδιες υπηρεσίες είναι δύσκολος έως αδύνατος.

Στο άρθρο που ακολουθεί συνοψίζεται η εμπειρία της Ομάδας Απασχόλησης των Κέντρων Αλληλεγγύης του SolidarityNow αναφορικά με τις εργασίες που η παραβίαση των δικαιωμάτων των εργαζομένων από άλλες χώρες ευνοείται, και περιγράφονται πραγματικές περιπτώσεις που αναδεικνύουν αυτή την «αόρατη» πλευρά της εργασίας.

Αγροτικός τομέας

«Ένα κόκκινο αγροτικό αυτοκίνητο σταματάει έξω από μια δομή φιλοξενίας αιτούντων άσυλο. Ένας άντρας με καπέλο και σκονισμένα ρούχα βγαίνει και σας πλησιάζει. Με σπασμένα αγγλικά σας εξηγεί πως ψάχνει 10 εργάτες για συγκομιδή ελιάς, για λίγες μέρες. Πληρωμή με το καφάσι, λέει. Τι κάνετε;»

Αυτό είναι ένα κλασικό υποθετικό παράδειγμα που χρησιμοποιούν οι εργασιακοί σύμβουλοι της Ομάδας Απασχόλησης στις συνεδρίες πληροφόρησης και ενδυνάμωσης των ανθρώπων που αναζητούν εργασία. Οι απαντήσεις των συμμετεχόντων ποικίλουν, ωστόσο η ερώτηση στοχεύει περισσότερο στο να ανοίξει την κουβέντα για την αδήλωτη εργασία.

Στα γραφεία της Ομάδας Απασχόλησης κατά καιρούς έχουν φτάσει διάφορες υποθέσεις εργατών γης. Ο Μ., όταν ήρθε στο Κέντρο Αλληλεγγύης της Θεσσαλονίκης βρισκόταν ήδη 7 χρόνια την Ελλάδα, διέμενε σε παραπήγματα σε αγροτικές περιοχές, δουλεύοντας για διάφορους αγροτοπαραγωγούς. Προσήλθε με αίτημα να μάθει «τι είναι το ΑΦΜ που έχει ένας φίλος μου».

Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση ομάδας εργατών γης που επικοινώνησαν με την Ομάδα Απασχόλησης σε κατάσταση έντονης απόγνωσης, καταγγέλλοντας τις συνθήκες διαβίωσης που αντιμετώπιζαν σε αγροτική περιοχή της Βόρειας Ελλάδας, όπου εργάζονταν στη συγκομιδή ελιάς. Οι φωτογραφίες που απέστειλαν από τον χώρο όπου διέμεναν αποτύπωναν συνθήκες ακατάλληλες για ανθρώπινη διαβίωση, με σοβαρές ελλείψεις σε βασικές υποδομές και στοιχειώδεις συνθήκες υγιεινής. Το περιστατικό αυτό ανέδειξε, με ιδιαίτερα εύγλωττο τρόπο, τις ακραίες μορφές εκμετάλλευσης και υποβάθμισης της ανθρώπινης αξιοπρέπειας που εξακολουθούν να υφίστανται ορισμένοι εργάτες γης.

Όταν ο κ. Μ. ξεκίνησε να εργάζεται, τον Απρίλιο του 2020, σε αγρόκτημα στη Φθιώτιδα, διαπίστωσε πολύ γρήγορα ότι οι όροι που είχαν συμφωνηθεί προφορικά δεν επρόκειτο να τηρηθούν. Για δύο συνεχόμενους μήνες εργαζόταν χωρίς ημέρες ανάπαυσης και χωρίς να λαμβάνει τον συμφωνημένο μισθό του. Ακόμη και οι στοιχειώδεις προσωπικές του ανάγκες καλύπτονταν μέσω μικρών χρηματικών ποσών που ο εργοδότης κατέγραφε ως «πιστώσεις», αφαιρώντας τα στη συνέχεια από τις αποδοχές του. Παράλληλα, βρισκόταν αντιμέτωπος με συστηματικές απειλές και έντονη λεκτική κακοποίηση.

Όταν ζήτησε να του καταβληθούν τα δεδουλευμένα του, ο εργοδότης επιχείρησε να τον εξαναγκάσει να υπογράψει έγγραφο σύμφωνα με το οποίο ο ίδιος ο εργαζόμενος φερόταν να του οφείλει χρήματα. Έχοντας πλέον φτάσει στα όριά του, ο κ. Μ. εγκατέλειψε το αγρόκτημα και αναζήτησε βοήθεια.

Μετά την καταγγελία του περιστατικού, κινητοποιήθηκαν οι αρμόδιες αρχές, η οργάνωση A21 και το SolidarityNow. Έπειτα από μια σύνθετη και απαιτητική διαδικασία, η οποία πραγματοποιήθηκε εν μέσω της πανδημίας COVID-19, κατέστη δυνατή η ασφαλής επιστροφή του στη Θεσσαλονίκη. Εδώ μπορείτε να δείτε το σχετικό άρθρο.

Κλάδος αυτοκινήτου

«Και πώς κυκλοφορείς χωρίς χαρτιά;», ρώτησε η εργασιακή σύμβουλος τον άνθρωπο που επισκέφθηκε την Υπηρεσία Απασχόλησης για να συντάξει το βιογραφικό του. «Αν σε σταματήσει η αστυνομία;».

Δεν πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό. Στα Κέντρα Αλληλεγγύης έχουν καταγραφεί επανειλημμένα μαρτυρίες ανθρώπων που εργάζονται άτυπα σε πλυντήρια αυτοκινήτων και συναφείς επιχειρήσεις, χωρίς σύμβαση εργασίας και χωρίς ασφαλιστική κάλυψη. Ανάμεσά τους βρίσκονται και άτομα που στερούνται νομιμοποιητικών εγγράφων και, εξαιτίας της ιδιαίτερα ευάλωτης θέσης τους, αποδέχονται εξαιρετικά δυσμενείς όρους εργασίας.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν οι περιπτώσεις ασυνόδευτων ανηλίκων, οι οποίοι εγκαταλείπουν ή παραμελούν τη σχολική τους φοίτηση προκειμένου να εργαστούν στον συγκεκριμένο κλάδο για ένα πενιχρό ημερομίσθιο. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες που έχουν συγκεντρωθεί, η απασχόληση συχνά εκτείνεται σε δωδεκάωρες βάρδιες, χωρίς τήρηση της εργατικής νομοθεσίας ή με συμβάσεις μερικής απασχόλησης που αποκρύπτουν την πραγματική διάρκεια της εργασίας, ενώ οι αποδοχές κυμαίνονται συνήθως μεταξύ 20 και 30 ευρώ ημερησίως.

Κατασκευές

Ο κλάδος των κατασκευών αποτελεί διαχρονικά έναν από τους τομείς στους οποίους η αδήλωτη ή υποδηλωμένη εργασία, οι παραβιάσεις της εργατικής νομοθεσίας και οι κίνδυνοι για την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων εμφανίζονται με ιδιαίτερη ένταση. Η πίεση για την ταχεία ολοκλήρωση των έργων, οι πολύπλοκες αλυσίδες υπεργολαβιών και η ανεπαρκής εποπτεία δημιουργούν, σε αρκετές περιπτώσεις, συνθήκες που ευνοούν την εργασιακή εκμετάλλευση και την υποβάθμιση των μέτρων προστασίας.

Στα Κέντρα Αλληλεγγύης προσέρχονται συχνά εργαζόμενοι στον κατασκευαστικό κλάδο που αναζητούν ενημέρωση ή υποστήριξη. Άλλοι εργάζονται χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα και χωρίς καμία εργασιακή προστασία, άλλοι διαθέτουν τα απαραίτητα έγγραφα αλλά απασχολούνται χωρίς σύμβαση ή ασφάλιση, ενώ αρκετοί ζητούν απλώς να ενημερωθούν για τα στοιχειώδη δικαιώματά τους πριν αποδεχθούν μια θέση εργασίας.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση εργαζόμενου που προσήλθε στην Υπηρεσία Απασχόλησης κρατώντας μια Υπεύθυνη Δήλωση, την οποία του ζητήθηκε να υπογράψει πριν ξεκινήσει εργασία σε οικοδομή. Το έγγραφο ανέφερε ότι ο εργοδότης δεν θα έφερε καμία ευθύνη σε περίπτωση εργατικού ατυχήματος. Η ίδια η φύση της απασχόλησης παρέπεμπε σε αδήλωτη εργασία, ενώ μια τέτοια δήλωση δεν μπορεί, σε καμία περίπτωση, να απαλλάξει τον εργοδότη από τις υποχρεώσεις που του επιβάλλει η εργατική νομοθεσία. Ο εργαζόμενος ενημερώθηκε για τα δικαιώματά του και προτράπηκε να μην υπογράψει το έγγραφο.

Το αν τελικά το υπέγραψε δεν το γνωρίζουμε. Ωστόσο, η συγκεκριμένη περίπτωση αναδεικνύει το δίλημμα που αντιμετωπίζουν πολλοί εργαζόμενοι όταν η ανάγκη για εισόδημα συνδέεται άμεσα με την επιβίωσή τους. Υπό αυτές τις συνθήκες, η δυνατότητα ελεύθερης διαπραγμάτευσης ή άρνησης δυσμενών όρων εργασίας είναι, στην πράξη, εξαιρετικά περιορισμένη.

Η ευθύνη για την εποπτεία της τήρησης της εργατικής νομοθεσίας και των κανόνων υγείας και ασφάλειας ανήκει στην Επιθεώρηση Εργασίας. Σύμφωνα με στοιχεία του Συλλόγου Επιθεωρητών Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία και Υπαλλήλων Επιθεώρησης Εργασίας, η υπηρεσία διαθέτει μόλις 233 υπαλλήλους σε ολόκληρη τη χώρα, οι οποίοι καλούνται να εποπτεύσουν περίπου 2,5 εκατομμύρια εργαζόμενους και περισσότερες από 351.000 επιχειρήσεις.

Η προστασία των εργασιακών δικαιωμάτων δεν μπορεί να εναπόκειται αποκλειστικά στην πρωτοβουλία του ίδιου του εργαζομένου να καταγγείλει μια παραβίαση. Η αποτελεσματική εφαρμογή της εργατικής νομοθεσίας προϋποθέτει επαρκείς και λειτουργικούς ελεγκτικούς μηχανισμούς, καθώς και ένα περιβάλλον στο οποίο οι εργαζόμενοι μπορούν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους χωρίς τον φόβο ότι θα χάσουν το μοναδικό μέσο βιοπορισμού τους. Όσο η επισφάλεια στην εργασία παραμένει υψηλή και η επιβολή της νομοθεσίας παρουσιάζει σημαντικά κενά, η αδήλωτη εργασία και οι εργοδοτικές αυθαιρεσίες θα εξακολουθούν να βρίσκουν πρόσφορο έδαφος για να αναπαράγονται.

Η λειτουργία των Κέντρων Αλληλεγγύης σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα συνεργασίας Ελβετίας-Ελλάδας (Embassy of Switzerland in Greece / Πρεσβεία της Ελβετίας στην Ελλάδα) για τη μείωση των οικονομικών και κοινωνικών ανισοτήτων στην ΕΕ και από το Υπουργείο Μετανάστευσης & Ασύλου.

Διαβάστε επίσης |  «Αυτός είναι ο κόπος μου»: Όταν οι εργαζόμενοι διεκδικούν όσα δικαιούνται

Πηγή: solidaritynow.org