Folk Devils and Moral Panics: Οι «Ηθικοί Πανικοί» και η Επίδραση των ΜΜΕ στην Κοινωνική Σύλληψη της Παραβατικότητας

Ζαφράς Ιωάννης

Κοινωνιολόγος / Εγκληματολόγος

Το 1972, ο Stanley Cohen δημοσιεύει το έργο του “Folk Devils ans Moral Panics” το οποίο αποτέλεσε έργο-σταθμό στην κριτική εγκληματολογία.

Ο Cohen, ο οποίος δίδασκε Εγκληματολογία στο πανεπιστήμιο του Essex ολοκλήρωσε τη διδακτορική διατριβή του, η οποία ανέλυε την αντίδραση της Βρετανικής κοινωνίας στις συμπλοκές νεαρών ατόμων οι οποίοι ανήκαν σε νεανικές υποκουλτούρες: τους mods και τους rockers σε παραλιακές περιοχές της Βρετανίας το 1964. Εμφανώς επηρεασμένος από τη θεωρία της “ετικέτας” του Becker [1] ενδιαφερόταν για την κοινωνική αντίδραση στα γεγονότα παρά στα γεγονότα καθεαυτά. Το ενδιαφέρον του εστιάστηκε στο πως η “ετικετοποίηση [2]” των νεαρών ατόμων ως παραβατικά μπορούσε να ενισχύσει την παραβατικότητά τους, να βλάψει τις προσωπικότητες των στοχοποιημένων ατόμων και να τους εμπλέξει περαιτέρω στην υιοθέτηση παραβατικών συμπεριφορών [3]

Η έρευνα του Cohen αποτελούνταν από συμμετοχική παρατήρηση, ανάλυση περιεχομένου και συνεντεύξεις. Παρακολουθώντας τον τρόπο με τον οποίο τα Βρετανικά μέσα παρουσίασαν τη συμπλοκή των δυο νεανικών ομάδων, η οποία όμως δεν άξιζε να λάβει διαστάσεις ανάλογες με την προσοχή που έδειξαν τα ΜΜΕ, διαπίστωσε ότι :

“Οι κοινωνίες φαίνεται να υπόκεινται κάθε τόσο σε περιόδους ηθικών πανικών. Μια κατάσταση, ένα περιστατικό, ένα άτομο ή ομάδα ατόμων αναδύεται και προσδιορίζεται ως απειλή στο κοινωνικό συμφέρον και τις αξίες της. Η φύση του παρουσιάζεται με έναν διαμορφωμένο και “πιασάρικο” τρόπο από τα ΜΜΕ. Οι ηθικοί φραγμοί (της κοινωνίας) κατευθύνονται από εκδότες (σ.σ εντύπων μέσων ενημέρωσης), επίσκοπους, πολιτικούς και άλλους “πολιτικώς ορθά” σκεπτόμενους ανθρώπους. Έγκριτοι κοινωνικοί ειδήμονες δίνουν διαγνώσεις και προσφέρουν τις λύσεις τους’‘…Μερικές φορές, το αντικείμενο του ηθικού πανικού είναι αρκετά πρωτόγνωρο, κάποιες άλλες φορές είναι κάτι που υπάρχει εδώ και αρκετό καιρό, αλλά ξαφνικά λαμβάνει μεγάλες διαστάσεις. Μερικές φορές o πανικός είναι πρόσκαιρος και ξεχνιέται, όχι όμως στην παράδοση και τη συλλογική μνήμη. Άλλες φορές έχει περισσότερο σοβαρές και μακροχρόνιες συνέπειες και ενδέχεται να παράξει αλλαγές τόσο σημαντικές όσο αυτές που γίνονται στη νομοθεσία και την κοινωνική πολιτική ή ακόμη και στον τρόπο που η κοινωνία συλλαμβάνει τον εαυτό της”. (οξφορδη). Η παραπάνω περιγραφή είναι μια πρώτη προσέγγιση της έννοιας του ηθικού πανικού (moral panic), έτσι όπως την αναλύει ο Cohen.

Ο Cohen αναγνωρίζει στους ηθικούς πανικούς 4 παράγοντες: τα ΜΜΕ, τους “εργολάβους της ηθικής [4]”, τον επίσημο κοινωνικό έλεγχο και τέλος την ίδια την κοινωνία [5]. Ως μια προσέγγιση κοινωνικού κονστρουκτιβισμού (social constructionism), για τον Cohen τα ΜΜΕ παίζουν έναν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην πρώιμη φάση της κοινωνικής αντίδρασης, παράγοντας επεξεργασμένες ή κωδικοποιημένες εικόνες της παραβατικότητας και των αποκλινόντων. Τρεις διαδικασίες διακρίνονται: η πρώτη είναι η υπερβολή και η διαστρέβλωση του ποιός έκανε ή είπε τι, η δεύτερη είναι η πρόβλεψη, δηλαδή το αποτέλεσμα της αποτυχίας δράσης ή παρέμβασης ενάντια στο κοινωνικό φαινόμενο για το οποίο η κοινωνία αντιμετωπίζει απειλή και «ηθικό πανικό» και η τρίτη είναι η συμβολοποίηση, που υποδηλώνει ότι η λέξη mod ή rocker σηματοδοτεί μια απειλή (οξφόρδη). Έτσι, τα ΜΜΕ έχουν καθιερώσει τους mods και rockers ως ”folk devils” και σ’ αυτούς απέδωσαν την ευθύνη της διατάραξης της κοινωνικής τάξης.

Στη δεύτερη κατηγορία ανήκουν οι “εργολάβοι της ηθικής”. Εδώ γίνεται αναφορά σε άτομα που στοχεύουν στην «ετικετοποποίηση» ορισμένων συμπεριφορών ως παραβατικών και επιχειρούν τον προσεταιρισμό της κοινωνίας με το μέρος τους [6].  

Στην τρίτη κατηγορία, αυτή του επίσημου κοινωνικού ελέγχου ανήκουν όσοι έχουν θεσμική εξουσία: τα δικαστήρια και η αστυνομία καθώς και τοπικοί και εθνικοί πολιτικοί. Είναι αυτοί, οι οποίοι υποθετικά ευαισθητοπούνται για τη φύση και την έκταση του φαινομένου έτσι ώστε από ένα περιορισμένο περιστατικό τοπικής κλίμακας να λάβει διαστάσεις εθνικού προβλήματος και να θεσμοθετηθούν μέτρα αντιμετώπισής του.Το κοινό, τέλος όπως σαρκαστικά αναφέρει ο Cohen, πρέπει να διαλέξει ποιανού το μέρος θα πάρει.

Αυτό που συμπέρανε ο Cohen μέσω της έρευνάς του ήταν ότι ο τρόπος με τον οποίο συλλαμβάνει η κοινωνία το έγκλημα γενικότερα και την παραβατική συμπεριφορά ειδικότερα περνάει απ’ το «φίλτρο» των ΜΜΕ, τα οποία επεξεργάζονται νοήματα με τρόπο τέτοιον, ώστε να προκαλέσουν στην κοινωνία μια συνολική επαναδιαπραγμάτευση του τι θεωρείται ανεκτό ή όχι, τι προσβάλλει τις κοινωνικές αξίες και νόρμες και τι όχι και αναπόφευκτα τι οφείλει να απασχολήσει τον κοινωνικό έλεγχο και τη νομοπαραγωγή και τι όχι ‘’Η αναθεώρηση νόμων αλλά και η εισαγωγή καινούργιων που ανταποκρίνονται στη νέα κοινωνική πραγματικότητα απλώς επιβεβαιώνει μια πρωταρχική λειτουργία των εκάστοτε ηθικών πανικών: τον επανακαθορισμό των ηθικών φραγμών της κοινωνίας[7].

Προσπαθώντας να κάνει μια εμπειρική επαγωγή και να αποδείξει τη διαχρονική ύπαρξη των ηθικών πανικών, ο Cohen ισχυρίστηκε τα παρακάτω :

• Στις καπιταλιστικές μεταβιομηχανικές κοινωνίες της Δύσης, οι «ηθικοί πανικοί» φαίνεται να είναι ενδημικοί. Η επόμενη εμφάνιση ενός “moral panic”  δεν είναι ζήτημα αν θα υπάρξει, αλλά πότε.
• Η σχέση μεταξύ ενός υποθετικού προβλήματος και πραγματικής εμφάνισής του κυμάινεται από την πλήρη σκευωρία ενός ασήμαντου προβλήματος μέσω υπερβολής στη συστηματική διαστρέβλωση ενός σημαντικού.
• Παρά τη μεγάλη σημασία των ΜΜΕ στην κατασκευή ηθικών πανικών, υπ’αρχουν αξοσημείωτες διαφορές στους τύπους των ΜΜΕ: τοπικής ή εθνικής εμβέλειας, τύπος και τηλεόραση
• Οι ηθικοί πανικοί είναι «εύκολη λεία» για τα πολιτικά κόμματα
•  Στους παράγοντες που προκαλούν την παρακμή ενός ηθικού πανικού συγκαταλέγονται :

1. Η αντικατάσταση ενός προβλήματος από άλλο, νεώτερο και πιο δραματικό, ειδικά όταν αυτό έχει απασχολήσει τα ΜΜΕ,
2. Η προφανής επίλυσή του μέσω της νομοθετικής οδού και άλλων θεσμοθετημένων μέτρων,
3. Η ανάδυση αντίθετων ισχυρισμών οι οποίοι ακυρώνουν ή αμφισβητούν όσους υποστηρίζουν έναν ηθικό πανικό και προβάλουν την αντιμετώπισή του ως απαραίτητη προυπόθεση κοινωνικής αρμονίας.

Εν κατακλείδι, η συνεισφορά του Cohen στην επιστήμη της Κοινωνιολογίας της παρέκκλισης (Sociology of deviance) έγκειται στο ότι ήταν ο πρώτος που κατέδειξε τη στενή σχέση αλληλεπίδρασης μεταξύ ενός φαινομένου (της συμπλοκής δυο νεανικών ομάδων μοτοσυκλετιστών με διαφορετική κουλτούρα και τρόπο ζωής) και της ερμηνείας του απ’ την κοινωνία και βασικά, τα ΜΜΕ, ώστε από ένα απλό γεγονός να κατασκευαστεί σε κοινωνικό φαινόμενο και να προκαλέσει την αντίδραση της κοινωνίας, σαν να επρόκειτο για κάτι το οποίο απειλούσε ευθέως την κοινωνική συνοχή και τάξη. Η βία και αναρχία που υποθετικά παραγόταν από τις δυο κοινωνικές ομάδες (mods και rockers) δεν ήταν τίποτε άλλο απ’ το αποτέλεσμα διαντίδρασης μεταξύ της κοινής γνώμης, η οποία κατευθύνθηκε, αν όχι κατασκευάστηκε από τα ΜΜΕ ( τηλεόραση και τύπος) και των ατόμων αυτών, τα οποία είδαν στα Μέσα τους εαυτούς τους και ταυτίστηκαν με κάτι το οποίο έπρεπε στη συνέχεια να ακολουθήσουν πιστά ως αποτέλεσμα μιας εκπλήρωσης προσδοκιών που άλλοι είχαν γι’αυτούς (παραβατική συμπεριφορά, «γκετοποίηση»  και αποκλεισμός οποιουδήποτε άλλου μέλους εκτός των μελών των ομάδων και μίσος για τους «εκτός»).

Με τον τρόπο αυτό, η θεωρία της ετικέτας (labeling theory) κατέδειξε πως κατασκευάζεται νόημα στην κοινωνία (ανάδειξη μιας υποκουλτούρας σε παραβατική ομάδα που απειλεί την κοινωνία) και τη δύναμη των μέσων στη διαμόρφωση της κοινωνικής πραγματικότητας.

————– ————–

Βιβλιογραφία.

Becker S.H. (1973) 2000. Οι Περιθωριοποιημένοι: Μελέτες στην Κοινωνιολογία της Παρέκκλισης, πρ. Φαρσεδάκης Ιάκωβος, μτφρ. Κουτζόγλου Αθηνά, Αθήνα : Νομική Βιβλιοθήκη.

Carrabine, E. (2008) Crime, culture, and the media. Cambridge, U.K.: Polity.

Cohen, S. (1973). Folk devils and moral panics. London: Paladin

Δασκαλάκης Η., (1985). Η Εγκληματολογία της Κοινωνικής Αντίδρασης. Αθήνα: Σάκκουλας..

Critcher, C. (2003). Moral panics and the media. Milton Keynes, U.K.: Open University Press.

Erikson, K. T. (1966) Wayward Puritans: A study in the sociology of deviance. New York: John Wiley and Sons.

Garland, D. (2008). On the concept of moral panic. Crime Media Culture, 4(9), 9–30.

Goode, E., & Ben-Yehuda, N. (2009). Moral panic: The social construction of deviance. Chichester, U.K.: Wiley-Blackwel

Ηall, S., Critcher, C., Jefferson, T., Clarke, J., & Roberts, B. (1978/2013). Policing the crisis: Mugging, the state, and law and order. London: Macmillan.

Τhompson, K. (1998). Moral panics. London: Routledge.

Young, J. (2009). Moral panic: Its origins in resistance, ressentiment, and the translation of fantasy into reality. British Journal of Criminology, 49(1), 4.

Young, J. (2011). Moral panics and the transgressive other. Crime Media Culture, 7(3), 245–258.

Ηλεκτρονικές Πηγές.

Oxford Research Encyclopedia of Criminology: http://criminology.oxfordre.com

Blackwell Encyclopedia of Sociology: http://www.sociologyencyclopedia.com/public/

Tutor2u :https://www.tutor2u.net/

ThoughCo: https://www.thoughtco.com/moral-panic-3026420

———————- ——————-

[1] Duncam Hall, “Folk Devils and Moral Panics (Cohen 1972)”  στο Tutor2u:” Sociology”, https://www.tutor2u.net/sociology/reference/folk-devils-and-moral-panics-cohen-1972, τελευταία ανάκτηση 14/7/18

[2]  Η «ετικετοποίηση» χρησιμοποιείται ως αντιδάνειο για την αγγλική λέξη ‘’labeling”. Ο S.Becker  τη χρησιμοποιεί ώστε να δηλώσει τη διαδικασία κοινωνικού χαρακτηρισμού ατόμων στα οποία αποδίδεται μια συμπεριφορά που η κοινωνία θεωρεί βλαβερή προς το συμφέρον και της αξίες της, τις νόρμες και τους κανόνες της, με τρόπο ώστε τα άτομα αυτά θεωρούνται «παραβατικά» ή «αποκλίνοντες».

[3]Critcher C., “Moral Panics”, Oxford Research Encyclopedia, http://criminology.oxfordre.com/view/10.1093/acrefore/9780190264079.001.0001/acrefore-9780190264079-e-155, τελευταία ανάκτηση 16/7/2018.

[4]  Ο όρος έχει δανειστεί απ’ τον Becker και το έργο του ‘’Οι περιθωριοποιημένοι’’ (The Outsiders) δηλώνοντας όλα εκείνα τα άτομα τα οποία παρουσιάζονται ως οι «θεματοφύλακες» των κοινωνικών αξιών και ηθών και έχουν την εξουσία να χαρακτηρίζουν κοινωνικά φαινόμενα ως προβλήματα και ως εκ τούτου να εγείρουν το ενδιαφέρον της κοινωνίας για άμεση προσοχή και κοινωνική δράση.

[5] Ό.π υποσημ. 3

[6]  Στους εργολάβους της ηθικής ανήκουν η τα δικαστήρια και το σωφρονιστικό σύστημα, η αστυνομία αλλά και διάφορες άλλες ομάδες ενδιαφερόντων όπως ομάδες κατά των ναρκωτικών, ομάδες πίεσης για την ανήλικη παραβατκότητα κλπ. Οι ομάδες αυτές μέσω της δράσης τους προσπαθούν να κινητοποιήσουν την κοινωνία να αντιδράσει μαζικά σε αυτά τα φαινόμενα και να περάσει στον κοινωνικό έλεγχο των παραπάνω συμπεριφορών.

[7] ‘’Folk Devils,Moral Panics”, Cohen s., p.197,Routlege, London.