Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη

Έλενα Βελώνη

Απόφοιτη Προπτυχιακού Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πάντειο Πανεπιστήμιο &

Μεταπτυχιακού «Ευρωπαϊκή Κοινωνική Πολιτική» Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου

Η Κοινωνική Διάσταση της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης

Η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη (ΕΚΕ) αφορά στις κοινωνικές ή περιβαλλοντικές ευαισθησίες η/και πολιτικές που μια εταιρία ή ένας οργανισμός ενσωματώνει εθελοντικά στις πολιτικές του, σε συνεργασία με άλλα ενδιαφερόμενα μέρη. Με άλλα λόγια, πρόκειται για τη δέσμευση των επιχειρήσεων σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά πρότυπα.

Η ανάπτυξη της έννοιας της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης (ΕΚΕ) άρχισε να εμφανίζεται από τη δεκαετία του ’70, όταν η κρίση του κράτους πρόνοιας επηρέασε αρνητικά την οικονομική και κοινωνική ευημερία και αποτέλεσε ανασταλτικό παράγοντα της οικονομικής ανάπτυξης. Τότε, το παραδοσιακό κράτος πρόνοιας μη μπορώντας να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στη νέα κοινωνική πραγματικότητα, παραχώρησε σταδιακά ένα μέρος των λειτουργιών του στην κοινωνία και στον ιδιωτικό κερδοσκοπικό τομέα. Παράλληλα, η ταχύτατη ανάπτυξη του ιδιωτικού τομέα οδήγησε στη συνειδητοποίηση της κοινωνικής υποχρέωσης των επιχειρήσεων προς την κοινωνία.

Η ιστορική εξέλιξη της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης αναδεικνύει τον συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον των ερευνητών αλλά και των επιχειρήσεων που αναλαμβάνουν δράσεις κοινωνικής υπευθυνότητας. Οι λόγοι που οδήγησαν στην ανάπτυξη και σχηματοποίηση της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης είναι το φαινόμενο της παγκοσμιοποίησης, η σταδιακή υποχώρηση του κοινωνικού κράτους, η αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων και του κοινωνικού αποκλεισμού και οι περιβαλλοντικές καταστροφές

Η θεωρία των ενδιαφερόμενων μερών (θεωρία των Stakeholder) πρωτοεμφανίστηκε το 1970 και είναι η βασική θεωρία πάνω στην οποία στηρίζεται η εταιρική κοινωνική ευθύνη. Τα ενδιαφερόμενα μέρη ή συμμέτοχοι (stakeholders) μπορεί να είναι οργανισμοί, ομάδες ατόμων, εταιρίες, ακόμα και μεμονωμένα άτομα, που επηρεάζουν ή επηρεάζονται θετικά ή αρνητικά από τις πολιτικές, τις δράσεις και τις διεργασίες των επιχειρήσεων.

Ένας συνοπτικός διαχωρισμός των ενδιαφερόμενων μερών μπορεί να γίνει βάσει τριών κατηγοριών: α) τους οργανωτικούς και εσωτερικούς ως προς την εταιρία, που περιλαμβάνει τους εργαζόμενους, τους μετόχους και τα διοικητικά στελέχη και β) τους εξωτερικούς ως προς την εταιρία, που περιλαμβάνει τους προμηθευτές, τους πελάτες, τους πιστωτές και τους διανομείς και τους γ) κοινωνικούς και εξωτερικούς ως προς την εταιρία, δηλαδή την κυβέρνηση, το περιβάλλον, τους μη κυβερνητικούς οργανισμούς και τις κοινότητες.

Ο Freeman υπήρξε από τους πρώτους που ανέλυσαν τη θεωρία αυτή. Υποστήριξε πως η διοίκηση μιας εταιρίας οφείλει να είναι υπόλογη όχι μόνο απέναντι στους μετόχους αλλά και σε όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη (Freeman, 1984). Τα ενδιαφερόμενα μέρη ή συμμέτοχοι (stakeholders) μπορεί να είναι οργανισμοί, ομάδες ατόμων, εταιρίες, ακόμα και μεμονωμένα άτομα, που επηρεάζουν ή επηρεάζονται θετικά ή αρνητικά από τις πολιτικές, τις δράσεις και τις διεργασίες των επιχειρήσεων. «Τα ενδιαφερόμενα μέρη αποτελούν το περιβάλλον (εσωτερικό-εξωτερικό/άμεσο-έμμεσο), το οποίο αλληλοεπιδρά με την επιχείρηση και έχει όφελος από τις δραστηριότητες της» (Βαξεβανίδου, 2011: 43-44). Μάλιστα, ο αγγλικός όρος Stakeholders (δηλαδή αυτοί που κρατούν-έχουν το ενδιαφέρον) αποδίδει με σαφήνεια τον ορισμό αυτό.

Ακόμα, μπορεί να είναι οι επενδυτές, οι μέτοχοι, οι προμηθευτές, οι υπεργολάβοι, οι τράπεζες (δανειστές), οι επιχειρήσεις της εφοδιαστικής αλυσίδας, οι συνδεόμενες επιχειρήσεις, οι ομάδες πίεσης, οι εργαζόμενοι, η διοίκηση, οι πελάτες, οι καταναλωτές, οι διεθνείς οργανισμοί, η τοπική κοινωνία, τα εργατικά σωματεία, οι μη κυβερνητικές οργανώσεις, τα υπουργεία, η τοπική αυτοδιοίκηση, η επιστημονική κοινότητα, οι διαμορφωτές κοινής γνώμης, τα ΜΜΕ και άλλα. Μέσα από την αλληλεπίδραση αυτή δίνεται η δυνατότητα στην επιχείρηση να συμμετέχει σε μια διαδικασία ουσιαστικού διαλόγου πριν διαμορφώσει την εκάστοτε πολιτική της.

Κάθε επιχείρηση αποτελεί μέρος ενός κοινωνικού συνόλου και είναι στοιχείο της ανθρώπινης κοινωνίας. Η κοινωνική διάσταση της ΕΚΕ σχετίζεται με πολιτικές πρακτικές που εφαρμόζονται στο εσωτερικό και εξωτερικό περιβάλλον της επιχείρησης. Πρόκειται για πολιτικές που αφορούν το ανθρώπινο δυναμικό της επιχείρησης αλλά και για πρακτικές που αφορούν το ευρύτερο κοινωνικό σύνολο. Η κοινωνική διάσταση διακρίνεται λοιπόν σε δύο μέρη: α) το εσωτερικό περιβάλλον, που περιλαμβάνει πρακτικές διαχείρισης και ανάπτυξης των ανθρώπινων πόρων που απασχολούνται στην επιχείρηση και β) το εξωτερικό περιβάλλον, στο οποίο ανήκουν όλοι όσοι επηρεάζονται από τις εκάστοτε πολιτικές.

Η κοινωνική πολιτική στο εσωτερικό περιβάλλον δίνει ιδιαίτερη έμφαση στους εργαζόμενους. Οι επιχειρήσεις με κοινωνική ευθύνη μεριμνούν για την ύπαρξη υγιούς και ασφαλούς εργασιακού περιβάλλοντος, ενθαρρύνουν την επαγγελματική κατάρτιση και τη δια βίου μάθηση, στοχεύουν στη βελτίωση της επικοινωνίας μεταξύ διοίκησης και εργαζομένων, παραχωρούν αρμοδιότητες στους εργαζόμενους, έχουν ως αρχή την ισότητα των ευκαιριών, τη δίκαιη αμοιβή και την ίση μεταχείριση και προσλαμβάνουν προσωπικό χωρίς περιορισμούς και διακρίσεις (γυναίκες, άτομα με αναπηρία, μακροχρόνια άνεργους, άτομα διαφορετικής φυλής).

Από την άλλη, η κοινωνική πολιτική στο εξωτερικό περιβάλλον περιλαμβάνει πολιτικές που στοχεύουν στην αύξηση της απασχόλησης, στη δημιουργία θέσεων μαθητείας για την υποστήριξη της μετάβασης των νέων από την δευτεροβάθμια εκπαίδευση στον εργασιακό τομέα, στην χρηματοδότηση σχεδίων για την ενίσχυση και ανάπτυξη της τοπικής κοινωνία, στο σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων και στην κατάργηση της παιδικής εργασίας (Βαξεβανίδου, 2011). Μάλιστα, δεν είναι λίγοι αυτοί που υποστηρίζουν πως η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη στο εξωτερικό περιβάλλον μπορεί να αντιμετωπίσει καίρια κοινωνικά προβλήματα όπως την ανεργία και το κοινωνικό αποκλεισμό. (Brejning, 2012)

Ακόμα, υπάρχουν έξι βασικοί τύποι κοινωνικών πρωτοβουλιών που εφαρμόζουν οι εταιρίες και σχετίζονται με τους εταιρικούς στόχους. Αυτές είναι οι ενέργειες που αφορούν την προώθηση του κοινωνικού σκοπού, το μάρκετινγκ σκοπού, το εταιρικό κοινωνικό μάρκετινγκ, την εταιρική φιλανθρωπία, την εταιρική προσφορά στην κοινότητα και τις επιχειρηματικές πρακτικές κοινωνικής ευθύνης (Kotler,2009).

Η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη και το περιβάλλον της επιχείρησης

Οι σύγχρονες επιχειρήσεις έχουν κατανοήσει ότι για την επιβίωση τους απαιτείται ισορροπία μεταξύ επιχείρησης και κοινωνίας, δηλαδή διατήρηση του ισοζυγίου μεταξύ οικονομικής και κοινωνικής απόδοσης. Οι επιχειρήσεις αποτελούν κομμάτι της ανθρώπινης κοινωνίας και επηρεάζονται από κάθε είδους μεταβολή που συμβαίνει, για αυτό και προσαρμόζουν αλλαγές στη λειτουργία τους. Η προσαρμογή αυτή γίνεται μέσα από δράσεις, που στοχεύουν στην επίλυση των κοινωνικών ζητημάτων. Η ανάληψη κοινωνικών ευθυνών συνδέεται με την έννοια της Εταιρικής Κοινωνικής Ευθύνης, που εμπεριέχει στις αρχές και στους σκοπούς της το σεβασμό στον άνθρωπο, το περιβάλλον και το πολιτισμό, τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής, την παροχή ίσων ευκαιριών και την κοινωνική αλληλεγγύη και συνοχή.

Όσον αφορά στην ευρύτερη κοινωνική πολιτική, οι επιχειρήσεις εφαρμόζουν αρκετές από τις κατευθυντήριες γραμμές της στρατηγικής «Ευρώπη 2020». Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η αύξηση της απασχόλησης με σκοπό τη μείωση της ανεργίας, οι πολιτικές που αφορούν τη νεολαία για την δημιουργία θέσεων μαθητείας, η έμφαση στην τοπική ανάπτυξη με σκοπό την προώθηση της κοινωνικής συνοχής και η προώθηση των νέων δεξιοτήτων σε μια εποχή συνεχών αλλαγών, που επιτάσσει την αέναη μάθηση. Επιπλέον, ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων αποτελεί σημαντική πτυχή της κοινωνικής διάστασης της ΕΚΕ στο εξωτερικό περιβάλλον.

Τα ανθρώπινα δικαιώματα αφορούν πολύ περισσότερο τις διεθνείς δραστηριότητες των πολυεθνικών επιχειρήσεων και τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού. Για αυτό και είναι υψίστης σημασίας οι διεθνείς εταίροι να συμμορφώνονται με τις βασικές αξίες και αρχές των διεθνών οργανισμών, όπως είναι η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας (ΔΟΕ), ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), και ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ). Μάλιστα, η Συνομοσπονδία Βιομηχάνων της Δανίας, μέσα από μια σειρά αρχών για τα ανθρώπινα δικαιώματα, κατευθύνει τις εταιρίες-μέλη της να υιοθετούν το ίδιο επίπεδο κοινωνικών πρακτικών στη νέα χώρα εγκατάστασης, αντίστοιχο με εκείνο που εφαρμόζονταν στην χώρα προέλευσης τους (EU-COM, 2001). Στα πλαίσια των ανθρώπινων δικαιωμάτων κινείται και η κατάργηση της παιδικής εργασίας και η συνδρομή στην αντιμετώπιση της φτώχειας των αναπτυσσόμενων χωρών, διευκολύνοντας την πρόσβαση τους στην εκπαίδευση.

Εκτός όμως από τις άνωθεν πολιτικές, υπάρχουν και άλλες μορφές ΕΚΕ που στοχεύουν στην οικονομική ενίσχυση της τοπικής κοινωνίας, μέσα από φιλανθρωπικές δραστηριότητες και επιχορηγήσεις. Μέσω των πολιτικών ενίσχυσης της τοπικής κοινωνίας, οι εταιρίες παρέχουν θέσεις εργασίας και κοινωνικές παροχές. Είναι μάλιστα γνωστό πως η πορεία της επιχείρησης εξαρτάται από την κοινωνία, στην οποία δραστηριοποιείται. Για αυτό και κάθε επιχείρηση οφείλει να συμπορεύεται με τις ηθικές αξίες του κοινωνικού συνόλου.

Συγκεκριμένα, η κουλτούρα, οι πολιτικές πεποιθήσεις, το επίπεδο μόρφωσης, ο τρόπος ζωής της εκάστοτε κοινωνίας και η κατάσταση της οικονομίας αποτελούν μεταβλητές που κάθε εταιρία θα πρέπει να λάβει σοβαρά υπόψη. Ουσιαστικά, βασικός στόχος των επιχειρήσεων θα πρέπει να είναι η χρήση του «εργαλείου» της ΕΚΕ ως μέσο για τη δημιουργία μακροπρόθεσμων δράσεων, που θα συμβάλλουν στην οικονομική και κοινωνική ευημερία.

Οι βασικοί τύποι κοινωνικών πρωτοβουλιών σύμφωνα με τον Kotler (2009) είναι οι εξής:

• Προωθητικές Ενέργειες Σκοπού (Cause Relations): Η επιχείρηση προσφέρει είτε χρήματα είτε προϊόντα είτε υπηρεσίες με σκοπό την γνωστοποίηση κάποιου κοινωνικού σκοπού για την ευαισθητοποίηση της κοινωνικού συνόλου. Η γνωστοποίηση γίνεται μέσα από ημερίδες, συνέδρια και εκθέσεις. Με αυτό τον τρόπο, η επιχείρηση είναι δυνατό να είναι βασικός χορηγός μιας κοινωνικής ή περιβαλλοντικής ιδέας ή να λάβει μέρος σε μια ήδη υπάρχουσα πρωτοβουλία και να αποτελέσει έναν από τους χορηγούς.
• Μάρκετινγκ Σκοπού (Cause-Related Marketing): Η επιχείρηση συνδέει τις πωλήσεις του προϊόντος της με έναν κοινωνικό σκοπό, στον οποίο συμβάλλει με ένα ποσοστό επί των πωλήσεων. Αυτή η πολιτική εφαρμόζεται συχνά για συγκεκριμένο προϊόν και συγκεκριμένη χρονική περίοδο. Με τον τρόπο αυτό, ωφελείται αφενός η επιχείρηση και ο εκάστοτε οργανισμός και αφετέρου ο καταναλωτής, ο οποίος βοηθά σε ένα κοινωνικό σκοπό χωρίς να χρειαστεί να δώσει επιπλέον χρήματα, πέρα από το προϊόν που σκοπεύει να αγοράσει.
• Εταιρικό Κοινωνικό Μάρκετινγκ (Corporate Social Marketing): Η επιχείρηση βοηθά στην αλλαγή νοοτροπίας και συμπεριφοράς του κοινού για κάποιο δημόσιο αγαθό, όπως η δημόσια υγεία, το περιβάλλον, η ασφάλεια και άλλα. Μια τέτοιου είδους πρωτοβουλία μπορεί να ξεκινήσει από την επιχείρηση ή να προκύψει από μια συνεργασία με την επιχείρηση και ενός δημόσιου ή μη κερδοσκοπικού φορέα
• Εταιρική Φιλανθρωπία (Corporate Philanthropy): Πρόκειται για την άμεση προσφορά χρημάτων σε κάποιο σκοπό ή σε κάποιο φιλανθρωπικό οργανισμό. Άλλες εκφάνσεις αυτού του είδους κοινωνικής προσφοράς είναι η χορήγηση υποτροφιών, η δωρεά υπηρεσιών και προϊόντων, η προσφορά τεχνικών γνώσεων, η προσφορά χρήσης εγκαταστάσεων και άλλα.
• Εταιρικός Εθελοντισμός ή Εταιρική Προσφορά στην Κοινότητα (Community Volunteering): Η επιχείρηση προτρέπει το ανθρώπινο δυναμικό της να προσφέρει το χρόνο και τη βοήθειά του για κάποιο κοινωνικό σκοπό, συνήθως σε επίπεδο τοπικής κοινωνίας. Μερικά παραδείγματα εταιρικής προσφοράς στην κοινότητα είναι η προώθηση αρχών και αξιών με σκοπό την ενθάρρυνση των εργαζομένων να προσφέρουν εθελοντικό έργο, η υποστήριξη συγκεκριμένων φιλανθρωπικών οργανισμών, η οργάνωση εθελοντικών ομάδων για έναν κοινωνικό σκοπό, η παροχή αμειβόμενων αδειών για την προσφορά εθελοντικής εργασίας, η προσφορά επιχορηγήσεων στους οργανισμούς που οι εργαζόμενοι προσφέρουν το εθελοντικό έργο, η παροχή βοήθειας προς τους εργαζόμενους που βοηθούν μέσω του κοινωνικού τους έργου, αλλά και η αναγνώριση και επιβράβευση της υποδειγματικής συμπεριφοράς των εργαζομένων.
• Επιχειρηματικές Πρακτικές Κοινωνικής Ευθύνης (Socially Responsible Business Practices): Η επιχείρηση υιοθετεί κοινωνικά υπεύθυνες πρακτικές με σκοπό τη βελτίωση της ζωής της τοπικής κοινωνίας και της προστασίας του περιβάλλοντος. Τέτοιες πρωτοβουλίες μπορούν να εφαρμοστούν είτε μεμονωμένα από την ίδια την επιχείρηση είτε σε συνεργασία με άλλους εταίρους. Μερικά παραδείγματα επιχειρηματικών πρακτικών κοινωνικής ευθύνης είναι ο σχεδιασμός εγκαταστάσεων βάσει περιβαλλοντικών κριτηρίων, η βελτίωση των δραστηριοτήτων της επιχείρησης και η κατάργηση των δραστηριοτήτων που έχουν βλαβερές συνέπειες για την κοινωνία και το περιβάλλον, η ανάπτυξη προγραμμάτων για την ευημερία των εργαζομένων, η επιλογή προμηθευτών που στηρίζουν τις κοινωνικά υπεύθυνες πρακτικές, η καταγραφή και παρακολούθηση των δράσεων με θετικά και αρνητικά αποτελέσματα, η προστασία των προσωπικών δεδομένων του χρήστη, η λήψη αποφάσεων αφού πρώτα έχουν μελετηθεί οι οικονομικές επιπτώσεις αυτών στις κοινότητες και η εξασφάλιση προσβασιμότητας σε αγαθά και υπηρεσίες ατόμων με ειδικές ανάγκες.
• Χορηγίες: Πρόκειται για μια πρακτική που έχει αναπτυχθεί στην Ελλάδα σε μεγάλο βαθμό και εφαρμόζεται συχνά από τραπεζικούς ομίλους. Σημαντικό είναι το γεγονός πως οι χορηγίες συμβάλλουν στην ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς και στην υποστήριξη του ελληνικού αθλητισμού.

Στο σημείο αυτό, άξιο αναφοράς είναι το γεγονός πως χωρίς μια δημοκρατική κοινωνία, η επιχείρηση δε μπορεί να πάει μπροστά. Η κοινωνική ευθύνη, λοιπόν, αποτελεί προϋπόθεση της ελευθερίας και αυτό σημαίνει ότι η ελευθερία και η ευθύνη συμβαδίζουν μέσα σε μια κοινωνία (Μαγκλιβέρας, 1978).

Καταλήγοντας,  αν και η Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη στην Ελλάδα βρίσκεται σε πρώιμο στάδιο ανάπτυξης, η ΕΚΕ σε διεθνές/ευρωπαϊκό επίπεδο θεωρείται ότι συμβάλλει στη διάδοση και ανάπτυξη της κοινωνικής ευθύνης των επιχειρήσεων και βοηθά ουσιαστικά στην επίλυση των κρίσιμων κοινωνικών και περιβαλλοντικών προβλημάτων. Το πιο σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι διεθνείς/ευρωπαϊκοί οργανισμοί αναγνωρίζουν τη θετική της επίδραση, αντιμετωπίζοντας την σαν ένα καινοτόμο τρόπο εξασφάλισης της κοινωνικής συνοχής, της αλληλεγγύης, της ευημερίας και της αειφορίας. Όμως, είναι σημαντικό να τονιστεί πως η ΕΚΕ λειτουργεί συμπληρωματικά και επικουρικά στο ρόλο του κράτους, ο οποίος είναι και ο επιτελικός φορέας στην άσκηση της κοινωνικής πολιτικής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Kotler P., Lee, N. (2009), Η εταιρική κοινωνική ευθύνη. Πώς να προσφέρετε το καλύτερο δυνατό στην εταιρία σας και στο σκοπό της επιλογής σας. Αθήνα: Κέρκυρα A.E- economia-BUBLISHING

Βαξεβανίδου M. (2011), Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη, Εκδόσεις Σταμούλης, Αθήνα

Μαγκλιβέρας Δ. (1978), Επιχείρηση και κοινωνία: η κοινωνική αποστολή της σύγχρονης επιχειρήσεως, Αλέξανδρος, Αθήνα

Brejning, J. (2012), Corporate Social Responsibility and the Welfare State –The Historical and Contemporary Role of CSR in the Mixed Economy of Welfare, Ashgate

Freeman, R. (1984), Strategic management: a stakeholder approach, Boston: Pitman

Commission Of The European Communities (EU-COM,2001,366) http://www.europarl.europa.eu/meetdocs/committees/deve/20020122/com(2001)366_el.pdf