Ο Σίγκμουντ Φρόυντ και η ερμηνεία των ονείρων

Ελένη Τομπέα-

O Sigmund Freud (1856-1939), ο πατέρας της ψυχανάλυσης, ανατρέπει τη μελέτη των ονείρων με το έργο του “Η ερμηνεία των ονείρων”.

Ο Φρόυντ ξεκίνησε να αναλύει τα όνειρα για να μπορέσει να κατανοήσει τις πτυχές μιας προσωπικότητας, καθώς σχετίζονται με την ψυχοπαθολογία. Για τον Φρόυντ τίποτα από όσα κάνουμε δεν συμβαίνει κατά τύχη, αλλά κάθε δράση και σκέψη παρακινείται σε κάποιο βαθμό από το ασυνείδητο μας . Για να ζούμε σε μια πολιτισμένη κοινωνία, έχουμε την τάση να συγκρατούμε τις ορμές μας και να καταπιέζουμε τις παρορμήσεις μας. Ωστόσο, αυτές οι ορμές και παρορμήσεις θα πρέπει να απελευθερωθούν με κάποιο τρόπο, και έτσι έρχονται στην επιφάνεια σε συγκαλυμμένες μορφές.

Ένας τρόπος με τον οποίο αυτές απελευθερώνονται είναι μέσα από τα όνειρα. Επειδή το περιεχόμενο του ασυνείδητου μπορεί να είναι εξαιρετικά ενοχλητικό ή επιβλαβές, ο Φρόυντ πιστεύει ότι το ασυνείδητο εκφράζεται με μια συμβολική γλώσσα.

Ο Φρούντ κατηγοριοποιεί τις πτυχές του μυαλού σε τρία μέρη:

• Το Εκείνο ή Προεγώ – επικεντρώνεται γύρω από τις αρχέγονες παρορμήσεις, απολαύσεις, επιθυμίες, ανεξέλεγκτες ορμές και επιθυμίες.
• Το Εγώ – σχετίζεται με το συνειδητό, το ορθολογικό, το ηθικό και τη συνείδηση του εαυτού.
• Το Υπερεγώ – είναι ο λογοκριτής του Προεγώ και υπεύθυνο για την επιβολή του ηθικού κώδικα του Εγώ.

Όταν είμαστε ξύπνιοι, οι παρορμήσεις και οι επιθυμίες του Προεγώ καταστέλλονται από το υπερεγώ. Μέσω των ονείρων, είμαστε σε θέση να “πάρουμε μια γεύση” από το ασυνείδητο μας ή το Προεγώ μας. Ωστόσο, επειδή οι επιθυμίες του Προεγώ μπορεί, κατά περιόδους, να είναι πολύ ενοχλητικές, ακόμη και ψυχολογικά επιζήμιες, ένας “λογοκριτής” μεταφράζει το ενοχλητικό περιεχόμενο του ασυνείδητου σε μια πιο αποδεκτή συμβολική μορφή. Αυτό βοηθά στη διατήρηση του ύπνου και μας αποτρέπει από το να ξυπνάμε συγκλονισμένοι από τις εικόνες. Ως αποτέλεσμα, έχουμε τα αινιγματικά όνειρα. 

Σύμφωνα με τον Φρόυντ, ο λόγος που δυσκολευόμαστε να θυμηθούμε τα όνειρα μας ευθύνεται στο Υπερεγώ μας, καθώς προσπαθεί να προστατέψει το  συνειδητό μας από τις ενοχλητικές εικόνες και τις επιθυμίες που μας έφερε το ασυνείδητο.

Φροϋδικά εργαλεία ονείρων

Σύμφωνα με τον Φρόυντ, τα όνειρα έχουν πάντα ένα προφανές / έκδηλο και ένα λανθάνον περιεχόμενο. Το προφανές περιεχόμενο είναι αυτό που φαίνεται να λέει το όνειρο. Είναι συχνά παράξενο και παράλογο. Το λανθάνον περιεχόμενο είναι αυτό που το όνειρο προσπαθεί πραγματικά να πει. Τα όνειρα μας δίνουν τη δυνατότητα να ρίξουμε μια ματιά στο ασυνείδητο μας. Ο Φρόυντ θεωρεί ότι μπορούμε να εισχωρήσουμε μέσω του προφανούς περιεχόμενου του ονείρου στο λανθάνον περιεχόμενο, αποκαλύπτοντας τη βασική σημασία του ονείρου χρησιμοποιώντας την τεχνική των “ελεύθερων συνειρμών”.

Χρησιμοποιώντας αυτήν την τεχνική, ο Φρόυντ επέτρεπε στους ασθενείς του να αποκαλύπτουν οτιδήποτε ερχόταν στο μυαλό τους, χωρίς το φόβο της κρίσης ή του εμπαιγμού. Η μια σκέψη οδηγούσε στην άλλη και η διαδικασία οδηγούσε τον Φρόυντ και τους ασθενείς του σε εκπληκτικές κατευθύνσεις. Το υλικό που προέκυψε από αυτές τις συνεδρίες, έθεσε τις βάσεις για τις ιδέες του Φρόυντ σχετικά με τη σεξουαλική ανάπτυξη και το διαχωρισμό μεταξύ συνειδητού και ασυνείδητου.

Ο Φρόυντ κατηγοριοποίησε τις εικόνες των ονείρων στις παρακάτω πέντε διαδικασίες:

1. Μετάθεση / Displacement: Αυτό συμβαίνει όταν η επιθυμία για ένα πράγμα ή ένα πρόσωπο συμβολίζεται από κάτι άλλο ή από κάποιο άλλο πρόσωπο.
2. Προβολή / Projection : Όταν αυτός που βλέπει το όνειρο ωθεί τις δικές του επιθυμίες και τα δικά του “θέλω” σε κάποιο άλλο πρόσωπο.
3. Συμβολισμός  / Symbolization: Όταν οι απωθημένες ορμές ή καταπιεσμένες επιθυμίες εμφανίζονται με μεταφορικό τρόπο.
4. Συμπύκνωση / Condensation: Αυτή είναι η διαδικασία κατά την οποία αυτός που ονειρεύεται κρύβει τα αισθήματα ή τις ορμές του συμπιέζοντας τα σε ένα  σύντομο όνειρο ή συμβάν.
5. Εκλογίκευση / Rationalization: Αυτό θεωρείται το τελικό στάδιο ενός ονείρου. Το μυαλό οργανώνει ένα ασυνάρτητο όνειρο σε ένα όνειρο το οποίο είναι πιο κατανοητό και λογικό. Στάδιο επίσης γνωστό και ως δευτερογενής επεξεργασία ή δευτερογενής αναθεώρηση.

Τα 5 στάδια του Φρόυντ για την ανάπτυξη της προσωπικότητας

Ο Φρόυντ πιστεύει ότι υπάρχουν 5 στάδια στη διαμόρφωση της προσωπικότητας :

1. Στοματικό στάδιο / Εξάρτηση: Το στάδιο αυτό λαμβάνει χώρα από την γέννηση μέχρι την ηλικία των 2 ετών, όπου το παιδί εξερευνά τον κόσμο χρησιμοποιόντας το στόμα του. Εάν οι ανάγκες δεν ικανοποιούνται κατά τη διάρκεια αυτού του σταδίου, τότε το άτομο ζει τη ζωή του προσπαθώντας να τις καλύψει. Το κάπνισμα, φαγητό και ποτό θεωρούνται εμμονές του στόματος.  Τα επαναλαμβανόμενα όνειρα, η αίσθηση του ανολοκλήρωτου ή οι ανεκπλήρωτες ανάγκες αποτελούν κοινά θέματα ονείρων.
2. Πρωκτικό στάδιο / Μάθηση της χρήσης τουαλέτας : Σε αυτό το δεύτερο στάδιο, το παιδί μαθαίνει να ελέγχει τις σωματικές του λειτουργίες. Εάν δεν αντιμετωπισθεί σωστά ή αν το παιδί έχει τραυματιστεί σε αυτό το στάδιο, τότε σαν ενήλικας θα μπορούσε να αποκτήσει υπερβολική ισχυρογνωμοσύνη, να αναπτύξει συμπεριφορές τσιγκουνιάς ή φιλαργυρίας ή υπερβολική αγάπη για την τάξη και την καθαριότητα, και αισθήματα δύναμης ή ελέγχου. Το παιδί μπορεί επίσης να αναπτύξει ιδεοψυχαναγκαστικές συμπεριφορές. Τα όνειρα που βρίσκονται εκτός ελέγχου ή προσπαθεί κανείς να κρατήσει τα πράγματα σε τάξη είναι κοινά.
3. Φαλλικό στάδιο : Μεταξύ των ηλικιών από 3 έως 5 ετών, το παιδί αντιλαμβάνεται το αρσενικό και το θηλυκό φύλο. Η προσωπικότητα έχει αναπτυχθεί πλήρως σε αυτό το στάδιο. Αυτό το στάδιο έχει επίσης χαρακτηριστεί και ως το Σύμπλεγμα του Οιδίποδα ή της Ηλέκτρας. Ο Οιδίποδας αντιπροσωπεύει την αγάπη ενός αγοριού για τη μητέρα του και τον φόβο / ζήλια προς τον πατέρα του. Η Ηλέκτρα είναι η γυναικεία εκδοχή του συμπλέγματος, όπου το κορίτσι έχει θυμό προς τη μητέρα του και παρουσιάζει «φθόνο του πέους».
4. Στάδιο της λανθάνουσας σεξουαλικότητας : Το άτομο στρέφεται προς τα πρόσωπα και τα πράγματα του ευρύτερου περιβάλλοντος, αποκτά ποικίλες γνώσεις και δεξιότητες και ενισχύει το Υπερεγώ. Το στάδιο αυτό είναι μια περίοδος εσωτερικής γαλήνης πριν την εφηβεία.
5. Γεννητικό στάδιο: Ξεκινώντας από την ηλικία των 12 έως και το αποκορύφωμα της εφηβείας, αυτό το στάδιο χαρακτηρίζεται από την αναζωπύρωση του σεξουαλικού ενδιαφέροντος.

Όπως αναφέρθηκε προηγουμένως, ο Φρόιντ πιστεύει ότι η κινητήρια δύναμη ενός ονείρου είναι η εκπλήρωση μιας επιθυμίας. Ζητήματα εξουσίας,  έλλειψης ελέγχου, ή η ανικανοποίητη αγάπη μπορεί να εκδηλωθεί στα όνειρα ως τρόπος ικανοποίησης αυτών των αναγκών. Σκέψεις που καταπιέζονται κατά τη διάρκεια της ημέρας μπορεί επίσης να βγούν με κάποιο τρόπο στα όνειρα για να μπορέσουν να εκπληρωθούν.

Ο Φρόυντ πιστεύει πως κάθε εικόνα και σύμβολο που εμφανίζεται σε ένα όνειρο έχει μια σεξουαλική συνάφεια. Για παράδειγμα, τα όνειρα που εκδηλώνουν άγχος θεωρεί πως αποτελούν ένδειξη καταπιεσμένων σεξουαλικών ορμών.

Κριτική

Υπάρχουν πολλοί επικριτές της θεωρίας του Φρόυντ για τα όνειρα. Ο Φρόυντ ζούσε σε μια σεξουαλικά καταπιεσμένη βικτωριανή εποχή. Η ενασχόλησή του με τις σεξουαλικές εικόνες μπορεί ως εκ τούτου να ήταν προϊόν της εποχής, του πολιτισμού ή της δικής του σχέσης / σύγκρουσης με το σεξ.

socialpolicy.gr