LIFE – Learning Interculturality From Religion | Ο ρόλος του Μαθήματος των Θρησκευτικών στην προώθηση της διαπολιτισμικότητας εντός των σχολικών κοινοτήτων

Αγγελική Μανιώτη*
*Διευθύντρια Κατάρτισης Κέντρου δια Βίου Μάθησης Κ.Σ.Δ.Ε.Ο. «ΕΔΡΑ»,
educenter.edra@gmail.com

Το κείμενο που ακολουθεί αποτελεί μια παρουσίαση του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Learning Interculturality From Religion – LIFE, στόχος του οποίου είναι η αξιοποίηση του μαθήματος των Θρησκευτικών για την προώθηση της διαπολιτισμικότητας εντός των σχολικών κοινοτήτων.

Εισαγωγή

Η διαμόρφωση του σύγχρονου Ευρωπαϊκού πολυπολιτισμικού περιβάλλοντος και η σημασία του για τις επόμενες γενιές μας οδηγεί στην ανάγκη ανάληψης δράσης ως προς τη δημιουργία σύγχρονων εκπαιδευτικών πολιτικών με στόχο την προαγωγή της αρμονικής συνύπαρξης και της αμοιβαίας ανάπτυξης των ατόμων και των κοινοτήτων μέσα στις οποίες ζουν και δραστηριοποιούνται.

Η φιλοσοφία του προγράμματος στηρίζεται α) στη δημιουργία σχολείων, τα οποία θα αποτελέσουν κοιτίδες δημιουργίας ενεργών πολιτών, ικανών να σκέπτονται κριτικά και να συμπεριφέρονται με κοινωνικά υπεύθυνο τρόπο και β) στην στήριξη των δασκάλων ώστε να στρέφουν τα παιδιά προς την κατεύθυνση αυτή. Τα παραπάνω επιτυγχάνονται μέσω ενός δομημένου εκπαιδευτικού μοντέλου το οποίο βασίζεται στα αποτελέσματα της έρευνας πεδίου που πραγματοποιήθηκε στις συμμετέχουσες χώρες (Ιταλία, Ελλάδα, Τουρκία, Βουλγαρία και Ισπανία) καθώς και στην αξιοποίηση σύγχρονων εκπαιδευτικών μεθοδολογικών προσεγγίσεων και τεχνικών. Σε αυτό το μοντέλο οι εκπαιδευτικοί καλούνται να παίξουν περισσότερο τον ρόλο συντονιστή και λιγότερο του δασκάλου, ο οποίος επιχειρεί να κάνει κάθετη μεταβίβαση των γνώσεων στους μαθητές. Οι απόψεις, οι εμπειρίες, τα συναισθήματα και οι σκέψεις των μαθητών λαμβάνονται σοβαρά υπόψη και αξιοποιούνται ως βάση για τις γνώσεις που πρόκειται να ακολουθήσουν.

Το σκεπτικό του προγράμματος

Λαμβάνοντας υπόψη, από τη μια, τη διακήρυξη του Παρισιού του 2015 σχετικά με τον ρόλο του διαπολιτισμικού διαλόγου, της πολιτισμικής πολυμορφίας και της Εκπαίδευσης στην προώθηση των θεμελιωδών αξιών της ΕΕ και, από την άλλη, τα δραματικά γεγονότα που εκτυλίσσονται σε Ευρωπαϊκές Πόλεις (Παρίσι, Νίκαια, Βρυξέλλες, Βερολίνο κ.α.) και αφορούν τρομοκρατικές επιθέσεις στηριγμένες στη μισαλλοδοξία και τον θρησκευτικό φανατισμό, οφείλουμε να αναλογιστούμε το νέο Ευρωπαϊκό πολιτισμικό περιβάλλον που δημιουργείται και το τι μπορεί αυτό να σημαίνει για τις επόμενες γενιές (Eurydice, 2012).

Μια πολύ σημαντική παράμετρος των προαναφερθέντων δραματικών γεγονότων είναι ότι ποσοστό των πρωταγωνιστών των επιθέσεων ήταν πολίτες της ΕΕ, οι οποίοι είχαν γεννηθεί και σπουδάσει εντός Ευρωπαϊκών Κρατών. Πρόκειται λοιπόν για άτομα, τα οποία μέσα από μια στρεβλή ερμηνεία των θρησκευτικών τους συναισθημάτων και της άκριτης αποδοχής ιδεολογιών και αντιλήψεων, οι οποίες θεώρησαν ότι τους εκφράζουν, στράφηκαν ενάντια στον πολιτισμό που ουσιαστικά τους ανέθρεψε. Μια άλλη παράμετρο την οποία εξετάζουμε είναι το ίδιο το κοινωνικό περιβάλλον, το οποίο ενδεχομένως δεν επέτρεψε την ουσιαστική τους συμπερίληψη και την ανάληψη εκ μέρους τους, του ρόλου του ενεργού πολίτη.

Η εκπαίδευση του πολίτη, σίγουρα, στοχεύει στην προαγωγή της αρμονικής συνύπαρξης και της αμοιβαίας επωφελούς ανάπτυξης των ατόμων και των κοινοτήτων στις οποίες ζουν. Στις δημοκρατικές κοινωνίες, η εκπαίδευση του πολίτη υποστηρίζει τους μαθητές να γίνουν ενεργοί, ενημερωμένοι και υπεύθυνοι πολίτες, οι οποίοι είναι πρόθυμοι και ικανοί να αναλάβουν την ευθύνη για τον εαυτό τους και για τις κοινότητές τους σε εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο (Eurydice, 2017).

Εντός των απαραίτητων δεξιοτήτων που πρέπει να κατέχουμε προκειμένου να μπορούμε να υποστηρίζουμε επιτυχώς την ιδιότητά μας ως πολίτες, συμπεριλαμβάνονται οι γνώσεις των βασικών δημοκρατικών εννοιών, της διαδικασίας της Ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και των θεσμών της ΕΕ, καθώς και των ικανοτήτων της κριτικής σκέψης, της επικοινωνίας, της ικανότητας, αλλά και της πρόθεσης, για συμμετοχή στην πολιτική ζωή και στη διαδικασία λήψης αποφάσεων μέσω της ψήφου. Τέλος, το αίσθημα του ανήκειν στην κοινωνία και ο σεβασμός στις δημοκρατικές αξίες και την ποικιλομορφία υπογραμμίζονται εξίσου ως θεμελιώδεις πολιτικές δεξιότητες (Eurydice, 2012).

Ποιος είναι λοιπόν ο ρόλος που μπορεί να διαδραματίσει το σχολείο και η Εκπαίδευση γενικότερα ως προς την κατεύθυνση της δημιουργίας πολιτών, οι οποίοι θα έχουν τα παραπάνω χαρακτηριστικά; Και πώς μπορεί η Εκπαίδευση να συνεισφέρει στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης έτσι ώστε οι Ευρωπαίοι πολίτες του μέλλοντος να μπορούν να απεμπλακούν κατά το δυνατόν από προβληματικές αντιλήψεις και συμπεριφορές κατανοώντας λειτουργικά την πραγματικότητα;

΄Εχουν διατυπωθεί πολλές απόψεις σύγχρονων στοχαστών για τους τρόπους με τους οποίους η Εκπαίδευση τυπική ή μη τυπική θα μπορούσε να συνεισφέρει στην ενίσχυση της κριτικής σκέψης των μαθητών προκειμένου εκείνοι να είναι σε θέση να “αξιολογούν την εγκυρότητα των παραδοχών πάνω στις οποίες δομούνται οι απόψεις τους και να εξετάζουν διεξοδικά το σύστημα αξιών τους διερευνώντας τόσο τις πηγές όσο και τις συνέπειές τους” (Mezirow, 1990, σ. XVI).

Σύμφωνα με τον Mezirow η μετασχηματίζουσα μάθηση, δηλαδή η μάθηση εκείνη που μας επιτρέπει την αναθεώρηση των προβληματικών μας αντιλήψεων μέσω του κριτικού στοχασμού, μπορεί να μετασχηματίσει νοητικές συνήθειες κοινωνικού χαρακτήρα, όπως είναι ο εθνοκεντρισμός ή ο ρατσισμός, αλλά και ο φονταμενταλισμός. ΄Εχει αποδειχτεί ερευνητικά ότι οι μαθητές είναι σε θέση να πραγματεύονται κριτικά ποικίλες απόψεις και ιδιαιτέρως εκείνες οι οποίες συνδέονται με τις εμπειρίες τους. Ο Illeris υποστηρίζει ότι εάν η σχολική εκπαίδευση δεν ασχολείται με φλέγοντα ζητήματα που απασχολούν τους μαθητές (πχ ηθικά διλήμματα, οι σχέσεις με τους άλλους κ.τ.λ) αυτοί τη θεωρούν ανούσια και πληκτική. Η Ladson-Billings υποστηρίζει ότι οι δάσκαλοι οφείλουν να αξιοποιούν τις πολιτισμικές εμπειρίες που οι μαθητές φέρνουν από το οικιακό τους περιβάλλον ως βάση πάνω στην οποία θα αναπτύξουν περαιτέρω γνώσεις και δεξιότητες. Οι γνώσεις που αποκτώνται με τον τρόπο αυτό είναι πολύ σημαντικές για τους μαθητές και τείνουν να τις εφαρμόζουν στην καθημερινότητά τους καθώς τις εκλαμβάνουν ως ανταποκρινόμενες στις ανάγκες της πραγματικότητας. (Ladson-Billings, 1995; Κόκκος 2017; Illeris, 2016)

Επομένως οι εκπαιδευτικοί πρέπει να αναζητούν αφορμές αλλά και κατάλληλες εκπαιδευτικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις έτσι ώστε να συζητούν με κριτικό τρόπο θέματα και απόψεις οι οποίες, αφενός μεν, εντάσσονται στο πλαίσιο ενδιαφερόντων των μαθητών, αφετέρου δε, θα εγείρουν κριτικά ερωτήματα και δημιουργικές αμφιβολίες εισάγοντας παράλληλα στο πεδίο της αντίληψής τους εναλλακτικές οπτικές. ΄Ετσι, όταν ολοκληρώσουν το στάδιο της εφηβείας τους οι μαθητές αυτοί θα διαθέτουν έναν σύνθετο και διεξοδικό τρόπο σκέψης, ώστε ως ενήλικες να μπορέσουν να διαμορφώνουν λειτουργικά τις απόψεις τους (Κόκκος, 2017).

Το Ευρωπαϊκό Πρόγραμμα LIFE – Learning Interculturality From Religion δημιουργήθηκε με στόχο την προώθηση της διαπολιτισμικότητας εντός των σχολικών κοινοτήτων σκοπεύοντας στην αξιοποίηση του μαθήματος των Θρησκευτικών προς την κατεύθυνση αυτή. Σχετικά με την προώθηση της μελέτης και της διδασκαλίας των θρησκειών και της διασύνδεσής τους με τις πολιτισμικές παραμέτρους, το 2007, εκπονήθηκε από την Υπηρεσία Δημοκρατικών Θεσμών και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του ΟΑΣΕ το έγγραφο με τίτλο ‘‘Αρχές του Τολέδο για τη διδασκαλία θρησκειών και πεποιθήσεων στα σχολεία’’. Στόχος αυτού του εγγράφου ήταν να ενθαρρύνει τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θεμελιωδών ελευθεριών και των πολιτικών αξιών στα σχολεία, μέσω της συμμετοχής των οικογενειών και των θρησκευτικών κοινοτήτων. (OSCE, 2007)

Η προτεινόμενη εκπαιδευτική μεθοδολογία του LIFE στηρίζεται στο παραπάνω έγγραφο σύμφωνα με το οποίο προτείνεται η αποκαλούμενη «μαθητοκεντρική» προσέγγιση, όπου οι εκπαιδευτικοί παίζουν περισσότερο τον ρόλο του συντονιστή και λιγότερο του δασκάλου ο οποίος επιχειρεί να κάνει κάθετη μεταβίβαση των γνώσεων στους μαθητές. Αν και οι γνώσεις τους ως προς το αντικείμενο είναι πολύ σημαντικές, οι διαδραστικές τεχνικές όπως η συζήτηση, ο διάλογος, η έρευνα, η ομαδική εργασία, η χρήση της τέχνης ενδείκνυνται για την επίτευξη των επιθυμητών αποτελεσμάτων. Οι απόψεις, οι εμπειρίες, τα συναισθήματα και οι σκέψεις των μαθητών λαμβάνονται σοβαρά υπόψη. Οι μαθητές στηριγμένοι στις εμπειρίες τους ενθαρρύνονται να αναλογιστούν τις δικές τους πεποιθήσεις, αξίες και αποφάσεις. Αυτό αναφέρεται ως ‘‘μάθηση από και για τη θρησκεία’’ σε αντίθεση με την ‘‘εκμάθηση της θρησκείας’’.

Η δημιουργία ενός ασφαλούς εκπαιδευτικού περιβάλλοντος όπου κάθε μαθητής αισθάνεται άνετα να εκφράσει την άποψή του είναι προϋπόθεση για μια τέτοια εργασία. Μέσα από την όλη εκπαιδευτική διαδικασία δίνεται η δυνατότητα στους μαθητές να μπουν σε έναν ουσιαστικό, κριτικό διάλογο στον οποίο θα επικοινωνήσουν τις προσωπικές τους αξίες και απόψεις προκειμένου να τις επανεξετάσουν και ενδεχομένως τελικά να τις επαναπροσδιορίσουν.

Το LIFE φιλοδοξεί να δείξει τον δρόμο στους εκπαιδευτικούς έτσι ώστε να βοηθήσουν τα παιδιά να εκφράσουν τις προσωπικές τους ανησυχίες και ανάγκες και να οραματιστούν τη θέση τους μέσα στην κοινωνία. Είναι προφανές ότι οι μαθητές που συμμετέχουν σε τέτοιου είδους εκπαιδευτικές παρεμβάσεις, τείνουν να κατανοήσουν τους τρόπους και τους νοητικούς εκείνους μηχανισμούς που μας οδηγούν στην αναθεώρηση των προβληματικών μας αντιλήψεων. Η αξιοποίηση των γνώσεων αυτών για την αποτίναξη κάθε είδους στερεοτυπικής αντίληψης οδηγεί στη δόμηση μιας συνολικά ανοιχτής και δεκτικής προσωπικότητας.

Με βάση τα παραπάνω, για τις ανάγκες του LIFE υλοποιήθηκαν μια σειρά από δράσεις:

Έρευνα πεδίου γύρω από τις παιδαγωγικές μεθόδους θρησκευτικών στις συμμετέχουσες χώρες προκειμένου να αναδειχτούν οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις στις εκπαιδευτικές μεθοδολογικές προσεγγίσεις, τα προβλήματα αλλά και οι καλές πρακτικές στο πεδίο αναφοράς.

Εκπαίδευση των δασκάλων και καθηγητών γύρω από τον θρησκευτικό πλουραλισμό στην Ευρώπη. Για την ανταλλαγή των απόψεων, των προβληματισμών και την ενημέρωση των δασκάλων και των καθηγητών για α) ζητήματα του θρησκευτικού πλουραλισμού, β) τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η Εκπαίδευση στην κατεύθυνση αυτή και γ) τις σύγχρονες εκπαιδευτικές προσεγγίσεις, πραγματοποιήθηκαν δύο πενθήμερες διακρατικές εκπαιδευτικές παρεμβάσεις: Η πρώτη έλαβε χώρα τον Δεκέμβριο του 2017 στην Ιταλική πόλη Citta di Castelo και η δεύτερη τον Απρίλιο του 2018 στην Αθήνα.
Το πρόγραμμα αγκαλιάστηκε από μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας της Ιταλίας και της Ελλάδας τα οποία μας τίμησαν με διαλέξεις και εργαστήρια σχετικά με το θέμα.

Δημιουργία οδηγού με το προτεινόμενο παιδαγωγικό μοντέλο, το οποίο στηρίζεται στις αρχές του κονστρουκτιβισμού και της συνεργατικής μάθησης θέτοντας ως απαραίτητες προϋποθέσεις το αίσθημα της ασφάλειας και της ελευθερίας της έκφρασης.

Πιλοτική εφαρμογή του μοντέλου σε σχολεία πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης σε κάθε μια από τις συμμετέχουσες στο πρόγραμμα χώρες. Σε αυτό οποίο συμμετείχαν 20 δάσκαλοι και 50 μαθητές από κάθε χώρα. Τα αποτελέσματα της αξιολόγησης της πιλοτικής εφαρμογής ήταν ιδιαιτέρως ενθαρρυντικά τόσο από την πλευρά των δασκάλων όσο και των μαθητών (τα στατιστικά στοιχεία τα οποία προέκυψαν θα είναι διαθέσιμα αναλυτικά στα μέσα Σεπτεμβρίου).

Δημιουργία WEB SITE www.life-erasmus.eu στο οποίο μπορεί κανείς να βρει όλες τις διαθέσιμες πληροφορίες γύρω από το πρόγραμμα.

Συμπεράσματα

Συμπερασματικά θα μπορούσαμε να πούμε ότι η εκπαίδευση, κάτω από συγκεκριμένες προϋποθέσεις, μπορεί να δημιουργήσει κριτικά σκεπτόμενους, ιδεολογικά χειραφετημένους και κοινωνικά υπεύθυνους πολίτες. Προκειμένου οι μαθητές να υιοθετήσουν έναν σύνθετο και διεξοδικό τρόπο σκέψης θα πρέπει να μάθουν να νοηματοδοτούν τις εμπειρίες τους και να χτίζουν τις γνώσεις τους πάνω σ’ αυτές. Η γνώση των θρησκειών και των θρησκευτικών πεποιθήσεων μπορεί να συμβάλει σημαντικά στη μείωση των συγκρούσεων, οι οποίες οφείλονται στην έλλειψη κατανόησης των πεποιθήσεων των άλλων και να ενισχύσει το αίσθημα του σεβασμού των δικαιωμάτων. Επίσης, η διδασκαλία σχετικά με τις θρησκείες και τις θρησκευτικές πεποιθήσεις είναι πιο αποτελεσματική όταν συνδυάζεται με την εκπαίδευση του πολίτη. (OSCE, 2007)

Το παιδαγωγικό μοντέλο που προέκυψε από το Ευρωπαϊκό πρόγραμμα LIFE δημιουργήθηκε με γνώμονα τις παραπάνω αρχές και στόχο την ενίσχυση της διαπολιτισμικότητας και της ανοχής της ετερότητας εντός των σχολικών κοινοτήτων. Τα αποτελέσματα της δοκιμαστικής του φάσης ήταν πολύ ενθαρρυντικά και έδειξαν ότι η εκπαιδευτική κοινότητα είναι σε θέση να ενσωματώσει σύγχρονες εκπαιδευτικές μεθόδους και να τις εξελίξει με τρόπο που μέσα από αυτές να προάγεται τόσο η ατομική όσο και η συλλογική συνειδητοποίηση.

Βιβλιογραφικές Παραπομπές

Eurydice. (2012). Citizenship Education in Europe. Brussels. Ανακτήθηκε από http://ec.europa.eu/citizenship/pdf/citizenship education in europe en.pdf

Eurydice. (2017). Citizenship Education at school in Europe. Brussels. Ανακτήθηκε από www.na.org.mk/
tl files/docs/eplus/eurydice/2018pub/Brief CitizenshipEducation.en.pdf

Illeris, K. (2016). Ο τρόπος που μαθαίνουμε. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Κόκκος, Α. (2017). Εκπαίδευση και Χειραφέτηση: Μετασχηματίζοντας στερεοτυπικές αντιλήψεις στο σχολείο και στην εκπαίδευση ενηλίκων. Αθήνα: Επιστημονική ΄Ενωση Εκπαίδευσης Ενηλίκων.

Ladson-Billings G. (1995). Toward a Theory of Culturally Relevant Pedagogy. American Educational Research Journal – Τεύχος. 32, Νο. 3. (φθινόπωρο, 1995), σελ. 465-491.

Mezirow, J. (1990). How Critical Reflection Triggers Transformative Learning. Στο J. Mezirow & Associates (Επιμ.), Fostering Critical Reflection in Adulthood (σσ. 1-20). San Francisco: JosseyBass

OSCE. (2007). Toledo Guiding Principles on Teaching about Religions and Beliefs in Public Schools.

Prepared By The ODIHR Advisory Council of Experts on Freedom of Religion or Belief. Αναρτήθηκε από https://www.osce.org/odihr/29154?download=true

Μανιώτη, Α. (2018). LIFE – Learning Interculturality From Religion. Ο ρόλος του Μαθήματος των Θρησκευτικών στην προώθηση της διαπολιτισμικότητας εντός των σχολικών κοινοτήτων. Ελληνική Περιοδική ‘Εκδοση για τη Θρησκευτική Εκπαίδευση / Greek Journal of Religious Education, 1(1), 125–132

Αναδημοσίευση με την άδεια της συγγραφέως