Γυναικεία εγκληματικότητα – Γυναίκες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι

Της Μαρίας Κράνη, Κοινωνιολόγου, ΜΔΕ Εγκληματολογίας Παντείου Πανεπιστημίου 

Λέξεις Κλειδιά: Εγκληματολογία, γυναικεία εγκληματικότητα, γυναίκες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι

Οι κατά συρροήν ανθρωποκτονίες αποτελούν ένα είδος εγκλήματος το οποίο, κατά καιρούς, έχει απασχολήσει τόσο την ακαδημαϊκή κοινότητα  όσο και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας. Από τότε που ο Τζακ ο αντεροβγάλτης τριγυρνούσε στους δρόμους του Λονδίνου μέχρι και σήμερα οι κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι συνεχίζουν να αποτελούν σημαντικό μέρος της θεματολογίας των επιστημόνων, των Μέσων και της μυθοπλασίας[1]. Παρόλα αυτά, οι κατά συρροήν ανθρωποκτονίες που διαπράττονται από γυναίκες άρχισαν να τραβούν την προσοχή περισσότερο τα τελευταία χρόνια. Στο παρόν άρθρο επιχειρείται η σύντομη παρουσίαση αυτού του σχετικά σπάνιας μορφής γυναικείας εγκληματικότητας και των βασικών χαρακτηριστικών των γυναικών κατά συρροήν ανθρωποκτόνων.

1. Kατά συρροήν ανθρωποκτόνος – ορισμοί

Οι κατά συρροήν δολοφόνοι ή αλλιώς κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι, γνωστοί ως serial killers στην αγγλική γλώσσα[2], αποτελούν μια ειδική κατηγορία ανθρωποκτόνων, οι οποίοι έχουν απασχολήσει κατά καιρούς την επιστημονική κοινότητα. Έχουν υπάρξει πολλαπλές προσπάθειες για να δοθεί ένας ορισμός στην έννοια του κατά συρροή ανθρωποκτόνου. Ως ένας από τους επικρατέστερους διαφαίνεται ο επίσημος ορισμός που έδωσε το FBI.

Ο επίσημος ορισμός του FBI ορίζει τρία βασικά σημεία/προϋποθέσεις για να χαρακτηριστεί κάποιος ως κατά συρροήν ανθρωποκτόνος. Έτσι, κατά συρροήν ανθρωποκτόνος θεωρείται όποιος: α) διαπράττει τρεις ή περισσότερες ανθρωποκτονίες, β) σε διαφορετικούς τόπους τέλεσης, ενώ γ) μεταξύ των ανθρωποκτονιών παρατηρείται μια περίοδος συναισθηματικής αποφόρτισης του δράστη (cooling-off period)[3]. Η περίοδος αποφόρτισης μπορεί να διαρκεί από μερικές μέρες ως και μερικούς μήνες, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις ενδέχεται να διαρκεί ως και μερικά έτη. Όσον αφορά τα θύματα, φαίνεται ότι ένας κατά συρροήν ανθρωποκτόνος επιλέγει, κυρίως, αγνώστους, οι οποίοι, όμως φέρουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά, όπως το φύλο, η ηλικία, το επάγγελμα, κ.α.[4].

Ωστόσο, ο ορισμός αυτός φαίνεται να διατυπώθηκε με σκοπό να τεθούν κάποια κριτήρια που να διευκολύνουν το FBI κατά τη συνεργασία του με τις εκάστοτε τοπικές αρχές σε διάφορες υποθέσεις, πάρα για ευρύτερη χρήση[5]. Ακόμη, ο συγκεκριμένος ορισμός παρουσιάζει ορισμένα εννοιολογικά προβλήματα. Πρόκειται για έναν ευρύ και πολύ γενικό ορισμό, καθώς θα μπορούσε εύκολα να περιγράψει και άλλες κατηγορίες ανθρωποκτόνων, όπως είναι οι επαγγελματίες εκτελεστές[6]. 

Με στόχο την περαιτέρω διάκριση των κατά συρροήν ανθρωποκτόνων από άλλους τύπους ανθρωποκτόνων οι Holmes και DeBurger πρότειναν την ύπαρξη πέντε χαρακτηριστικών στοιχείων για το χαρακτηρισμό ενός ατόμου ως κατά συρροήν ανθρωποκτόνου. Ως πρώτο χαρακτηριστικό ορίζουν η δράση του ανθρωποκτόνου να εκτείνεται σε μια χρονική περίοδο ορισμένων μηνών ή ετών. Το δεύτερο στοιχείο είναι το γεγονός ότι ο δράστης σκοτώνει μόνος, χωρίς αυτό να αποκλείει σε κάποιες περιπτώσεις την ύπαρξη συνεργών. Ως τρίτο στοιχείο ορίζουν τη μη ύπαρξη προσωπικής σχέσης μεταξύ δράστη και θύματος. Το τέταρτο στοιχείο αφορά την αλληλεπίδραση δράστη – θύματος, η οποία, κατά τους Holmes και DeBurger, δεν διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στη διάπραξη του εγκλήματος. Τέλος, ως πέμπτο χαρακτηριστικό ορίζεται η απουσία οικονομικών κινήτρων[7].

      1.1 Τύποι κατά συρροήν ανθρωποκτόνων

Όσον αφορά τις αιτίες και τα κίνητρα από τα οποία υποκινούνται οι κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι, οι Holmes και DeBurger τους ταξινομούν σε τέσσερις τύπους:

1. O οραματικός (visionary). Αυτός ο τύπος κατά συρροήν ανθρωποκτόνου, συνήθως, υποκινείται από οράματα ή φωνές που τον καλούν να σκοτώσει. Οι φωνές αυτές ή τα οράματα, συχνά, σχετίζονται με την θρησκεία, καθώς για το δράστη η φωνή ή τα οράματα ανήκουν στο Θεού, σε αγγέλους ή δαίμονες που με αυτόν τον τρόπο τον προστάζει να σκοτώσει. Συνήθως, οι δράστες έχουν διαγνωστεί με κάποια σοβαρή ψυχωσική διαταραχή, όπως σχιζοφρένεια ή οξεία παράνοια και χαρακτηρίζονται από συναισθηματικές διακυμάνσεις και ψευδαισθήσεις[8].
2. Ο προσανατολισμένος σε αποστολή/ιεραπόστολος (mission-oriented type/missionary). Αυτός ο τύπος θεωρεί ότι είναι προορισμένος και υποχρεωμένος να φέρεις εις πέρας κάποια αποστολή, η οποία, συνήθως, αφορά στην συνεισφορά του στο να απαλλάξει τον γενικό πληθυσμό από μια συγκεκριμένη ομάδα, όπως οι μετανάστες, οι πόρνες, άτομα συγκεκριμένης καταγωγής, φύλου ή ηλικιακής ομάδας, κτλ.[9]
3. Ο ηδονιστής (hedonistic). Πρόκειται για κατά συρροήν ανθρωποκτόνο ο οποίος σκοτώνει επειδή παίρνει ηδονή και ευχαρίστηση από την τέλεση ανθρωποκτονιών. Οι δράστες αυτού του τύπου χωρίζονται σε τρεις υπο-κατηγορίες. Στην πρώτη κατηγορία εντάσσονται οι «εκ λαγνείας» (lust serial killers), απολαμβάνουν σεξουαλική ικανοποίηση από την πράξη του φόνου. Ωστόσο, οι ανθρωποκτονίες δεν περιλαμβάνουν πάντοτε σεξουαλικού περιεχομένου πράξεις, καθώς ο δράστης ενδέχεται να ικανοποιείται από την διάπραξη του φόνου και μόνο. Άλλο τρόποι με τους οποίου μπορεί να ικανοποιηθεί σεξουαλικά μέσω του αυνανισμού, του κανιβαλισμού, του διαμελισμού του θύματος και άλλες πράξεις παρόμοιου περιεχομένου που παραπέμπουν στην νεκροφιλία[10]. Στην δεύτερη υποκατηγορία εντάσσονται οι thrill serial killers, οι οποίοι αντλούν την ηδονή από τα αισθήματα του ενθουσιασμού και αγωνίας που αισθάνονται κατά τη διάρκεια του φόνου. Αυτός είναι και ο λόγος που αυτού του τύπου οι φόνοι περιλαμβάνουν παρατεταμένες περιόδους βασανιστηρίων και σαδισμού. Όταν το θύμα τελικά πεθάνει ο δράστης χάνει το ενδιαφέρον του[11]. Τέλος, η τρίτη περιλαμβάνει τους comfort serial killers. Ως τέτοιος χαρακτηρίζεται ο κατά συρροήν ανθρωποκτόνος ο οποίος σκοτώνει για να αποκτήσει υλικά οφέλη[12]. Αν και για κάποιους εγκληματολόγους δεν εντάσσεται στους κατ’ εξακολούθηση ανθρωποκτόνους, τα χαρακτηριστικά ψυχοπαθητικής προσωπικότητάς που εντοπίζονται, όπως επίσης και η ανάγκη του να αποκτήσει υλικό όφελος από τον θάνατο του θύματος, τον κατατάσσουν σε αυτήν την κατηγορία[13].
4. Ο εξουσιαστής/κυρίαρχος (power/control serial killer). Βασικός στόχος αυτού του τύπου είναι να κερδίσει και να ασκήσει εξουσία πάνω στο θύμα του. Αυτού του είδους οι ανθρωποκτόνοι έχουν κακοποιηθεί, μερικές φορές, ως παιδιά, γεγονός που οδηγεί την ανάπτυξη αισθημάτων αδυναμίας και ανεπάρκειας ως και την ενήλικη ζωή τους . Πολλοί εξουσιαστές/ κυρίαρχοι εκμεταλλεύονται σεξουαλικά τα θύματα τους, αλλά διαφέρουν από τους ηδονιστές ανθρωποκτόνους, διότι ο βιασμός δεν προκαλείται από τη σφοδρή επιθυμία (όπως θα ήταν με μια δολοφονία εκ λαγνείας), αλλά αποτελεί μια ακόμη μορφή κυριαρχίας του πάνω στο θύμα[14].

Μια ακόμη ταξινόμηση των κατά συρροήν ανθρωποκτόνων με βάση τη σκηνή του εγκλήματος και τον τρόπο τέλεσης αποτελεί η διχοτόμηση ανάμεσα σε οργανωμένους και αποδιοργανωμένους δράστες. Σε γενικές γραμμές ένα οργανωμένος δράστης σχεδιάζει εκ των προτέρων το φόνο με κάθε λεπτομέρεια και στην συνέχεια εκτελεί το σχέδιο του αυτό με ακρίβεια. Αντίθετα, ο αποδιοργανωμένος δράστης δεν προσχεδιάζει, αλλά σκοτώνει αυθόρμητα, ενώ αυτοσχεδιάζει σε ό,τι αφορά τον τόπο της επίθεσης και την μέθοδο που θα ακολουθήσει[15].

2. Γυναίκες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι

Μέχρι αρκετά πρόσφατα η εγκληματική συμπεριφορά παρέμενε στενά συνδεδεμένη με το ανδρικό φύλο και την βία που προερχόταν από αυτό. Στην μεγάλη πλειοψηφία τους, οι έρευνες για το εγκληματικό φαινόμενο αντικατόπτριζαν ένα αξιακό σύστημα στο οποίο ο άνδρας ήταν ο κυρίαρχος[16]. Η συμμετοχή των γυναικών στην εγκληματικότητα και τις βίαιες πράξεις κατείχε ένα μικρό ποσοστό και απασχολούσε την επιστημονική κοινότητα μόνο σε σύγκριση με την εγκληματικότητα των ανδρών. Η εικόνα αυτή της γυναίκας που δεν εγκληματεί σταδιακά άρχισε να διαφοροποιείται με την αλλαγή της θέσης της στο κοινωνικό γίγνεσθαι[17]. Σχετικά με τους φόνους κατά συρροήν, σε γενικές γραμμές, επικρατούσε η πεποίθηση ότι αφορούσαν αυστηρά το ανδρικό φύλο. Ωστόσο, κατά τον Eric W. Hickey, υπολογίζεται ότι για σχεδόν το 17% των κατά συρροήν ανθρωποκτονιών παγκοσμίως οι δράστες είναι γυναίκες[18].

 Αρχικά, η ύπαρξη των γυναικών κατά συρροήν ανθρωποκτόνων αντιμετωπίστηκε με μεγάλη δυσπιστία. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η επικρατούσα άποψη ήταν ότι οι γυναίκες ήταν σωματικά και ψυχολογικά ανίκανες να σκοτώσουν, επειδή σ’ εκείνες κυριαρχούν το μητρικό ένστικτο και η ευαισθησία. Κατ’ αυτό τον τρόπο θεωρούσαν ότι μία γυναίκα η οποία προορίζεται να γίνει μητέρα δεν θα μπορούσε να αφαιρέσει ανθρώπινη ζωή[19].

Οι γυναίκες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι διαφοροποιούνται σημαντικά σε ό,τι αφορά τον τρόπο τέλεσης του εγκλήματος και την επιλογή των θυμάτων. Συνήθως, οι άνδρες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι τείνουν να είναι βίαιοι κατά την διάρκεια του φόνου. Συχνά, βιάζουν, βασανίζουν, χτυπούν ή ακόμα στραγγαλίζουν τα θύματα τους. Αντίθετα, φαίνεται ότι οι γυναίκες τείνουν να κάνουν λιγότερη έως καθόλου χρήση βίας, ενώ πολύ συχνά χρησιμοποιούν δηλητήριο για να σκοτώσουν τα θύματα τους[20].

Ακόμη, φαίνεται ότι οι γυναίκες δράστες ανθρωποκτονιών κατά συρροήν χαρακτηρίζονται από μια σχετική γεωγραφική σταθερότητα σχετικά με τους τόπους τέλεσης των εγκλημάτων, στοιχείο που δεν χαρακτηρίζει πάντα τους άνδρες δράστες. Αυτό εξηγείται, ενδεχομένως, εξαιτίας των παραδοσιακών κοινωνικών ρόλων που αποδίδονται στις γυναίκες, οι δραστηριότητες των οποίων, στις περισσότερες περιπτώσεις, περιορίζονται σε μια ακτίνα γύρω από το σπίτι και την οικογένεια τους. Η γεωγραφική σταθερότητα, λοιπόν, ήδη περιορίζει τη διαδικασία επιλογής των θυμάτων[21]. Έτσι, αν και οι άνδρες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι τείνουν να επιλέγουν αγνώστους ως θύματα τους, οι γυναίκες, συνήθως, επιλέγουν για θύματα άτομα από το εγγύς περιβάλλον τους όπως συγγενείς, ερωτικούς συντρόφους και φίλους[22].

          2.1 Κατηγορίες γυναικών κατά συρροήν ανθρωποκτόνων

Όπως και για τους άνδρες κατά συρροήν ανθρωποκτόνους, ένας τρόπος ταξινόμησης των γυναικών κατά συρροήν ανθρωποκτόνων είναι η διάκριση μεταξύ οργανωμένων και αποδιοργανωμένων δραστών, με βάση τη σκηνή του εγκλήματος. Ένας ακόμη τρόπος ταξινόμησης τους είναι, όπως και με τους άνδρες δράστες, η κατάταξή τους στους τέσσερις τύπους των Holmes και DeBurger (οραματικός, προσανατολισμένος σε αποστολή/ιεραπόστολος, ηδονιστής, εξουσιαστής/κυρίαρχος)[23].

Η μοναδική, ίσως, τυπολογία που διαμορφώθηκε αποκλειστικά για την κατηγοριοποίηση των κατά συρροήν ανθρωποκτόνων γένους θηλυκού και χρησιμοποιείται διαρκώς από τους ερευνητές είναι εκείνη των Kelleher και Kelleher. Ταξινομούν τις γυναίκες κατά συρροή ανθρωποκτόνους σε επτά κατηγορίες με βάση μια ποικιλία χαρακτηριστικών (κοινωνικά χαρακτηριστικά, δημογραφικά χαρακτηριστικά, κίνητρα, τρόπος τέλεσης, χρόνος τέλεσης, κ.α.):

1. Μαύρες Χήρες (Black Widows). Οι γυναίκες αυτής της κατηγορίας σκοτώνουν αποκλειστικά για το κέρδος. Τα θύματα της δεν είναι μέλη της οικογένειας της. Ενεργεί με βάση την απληστία και οι ανθρωποκτονίες που διαπράττει αποτελούν μια μορφή καριέρας, αφού της επιφέρουν μεγάλα εισοδήματα. Είναι οι πιο οργανωμένες και προσεκτικές κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι και, συνήθως, δηλητηριάζουν τα θύματα τους[24].
2. Άγγελοι Θανάτου (Angels of Deaths). Ως άγγελοι θανάτου χαρακτηρίζονται οι γυναίκες των οποίων τα θύματα είναι άτομα που είχαν αναλάβει τη φροντίδα και την εποπτεία (ασθενείς και παιδιά που προσέχουν). Τα κίνητρα τους ποικίλουν από την ανάγκη για αναγνώριση και έλεγχο ως και τον σκοπό τους να «σώσουν» το θύμα. Ορισμένες ενδέχεται πάσχουν από κάποια μη διαγνωσμένη ψυχική διαταραχή (π.χ. Σύνδρομο Munchausen δι’ αντιπροσώπου). Χρησιμοποιούν είτε χημικές μεθόδους είτε προκαλώντας ασφυξία με μαξιλάρι, ενώ οι ανθρωποκτονίες αυτού του είδους είναι δύσκολα ανιχνεύσιμες[25].
3. Σεξουαλικά αρπακτικά (Sexual Predators). Σκοτώνουν αποκλειστικά υποκινούμενες από σεξουαλικά κίνητρα και φαντασιώσεις.
4. Ανθρωποκτόνοι από εκδίκηση (Revenge Killers). Σκοπός της ανθρωποκτονίας είναι η εκδίκηση. Συχνά, η ανθρωποκτονία αποτελεί απάντηση σ’ ένα αφόρητο αίσθημα απόρριψης και εγκατάλειψης. Τα θύματα ενδέχεται να προέρχονται από το στενό οικογενειακό περιβάλλον και είναι εκείνα που δημιούργησαν τα αισθήματα εγκατάλειψης και απόρριψης που βιώνει η δράστις. Συνήθως, ως μέθοδος τέλεσης της ανθρωποκτονίας επιλέγονται η δηλητηρίαση ή η πρόκληση ασφυξίας στο θύμα[26].
5. Ανθρωποκτόνοι με στόχο το κέρδος (Profit Killers). Σκοτώνουν αποκλειστικά με σκοπό το οικονομικό όφελος και επιλέγουν για θύματα τους αγνώστους[27].
6. Ανθρωποκτόνοι σε ομάδα (Team Killers). Δρουν μαζί με συνεργούς. Συνήθως, στις ανθρωποκτονίες συμμετέχουν ένα ή παραπάνω συνεργοί. Οι ομάδες μπορεί είναι μικτές (άνδρες και γυναίκες), να αποτελούνται μόνο από γυναίκες ή ακόμη να συντίθενται από μέλη της ίδιας οικογένειας. Συχνά, υπάρχει ένας/ μία αρχηγός που συντονίζει τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας, ενώ τα κίνητρα ποικίλουν ανάλογα με τη σύνθεση της ομάδας (π.χ. για ομάδες ανδρών – γυναικών τα κίνητρα είναι συνήθως σεξουαλικά).
7. Ανθρωποκτόνοι των οποίων η λογική αμφισβητείται (Question of Sanity). Πρόκειται για γυναίκες που δεν είναι σε θέση να κατανοήσουν το νόημα ή τις συνέπειες των πράξεων τους. Πρόκειται για σπάνιες περιπτώσεις, καθώς, συνήθως, οι κατά συρροήν ανθρωποκτονίες απαιτούν σχεδιασμό και λεπτομερή υπολογισμό κατά την τέλεση. Ως συνέπεια, οι δράστες στην πλειοψηφία τους έχουν πλήρως καταλογισμό των πράξεών τους[28].

Ωστόσο, οι Kelleher και Kelleher δεν προβαίνουν σε ένα ξεκάθαρο διαχωρισμό σχετικά με το ποιες γυναίκες εντάσσονται σε ποιες κατηγορίες, καθώς όπως φαίνεται οι κατηγορίες δεν είναι αμοιβαίως αποκλειόμενες μεταξύ τους. Επιπλέον, οι γυναίκες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι φαίνεται ότι χαρακτηρίζονται περισσότερο από ετερογένεια παρά ομοιογένεια, ενώ δεν φαίνεται να φέρουν ομοιότητες με τις γυναίκες που διαπράττουν μια μόνο ανθρωποκτονία, οι οποίες, συχνά, είναι θύματα ενδοοικογενειακής βίας και είναι απομονωμένες και αβοήθητες[29].

3. Συμπεράσματα

Οι κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι αποτελούν ένα θέμα σχεδόν αγαπημένο στις σύγχρονες κοινωνίες. Εκτός από αντικείμενο έρευνας για την επιστημονική κοινότητα αποτελεί και αντικείμενο ενδιαφέροντος και του ευρύτερου κοινού. Αν και οι άνδρες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι έχουν αποτελέσει αντικείμενο επιστημονικής έρευνας για πάρα πολλά χρόνια οι γυναίκες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι δεν έτυχαν της ίδιας αντιμετώπισης. Το επιστημονικό ενδιαφέρον στράφηκε σ ’εκείνες πολύ αργότερα. Άνδρες και γυναίκες κατά συρροήν ανθρωποκτόνοι παρουσιάζουν ομοιότητες σε ό,τι αφορά τη διάπραξη πολλαπλών ανθρωποκτονιών, η οποία εκτείνεται σε μία ορισμένη χρονική περίοδο. Ωστόσο, οι γυναίκες διαφοροποιούνται σημαντικά από τους άνδρες σε ό,τι αφορά τα κίνητρα, τις μεθόδους που χρησιμοποιούν, τον τόπο τέλεσης και την επιλογή των θυμάτων. Πρόκειται για μία σπάνια μορφή γυναικείας εγκληματικότητας, η οποία χρήζει περαιτέρω προσοχής και έρευνας.

[1] Yardley, E. & Wilson, D. (2015). Female serial killers in social context: Criminological institutionalism and the case of Mary Ann Cotton, Bristol University press, σελ. 1.

[2] Εφεξής θα χρησιμοποιείται ο όρος «κατά συρροήν ανθρωποκτόνος».

[3] Douglas, J. E., Burgess, A. W., Burgess, A. G., Ressler, R. K. (2006), Crime classification manual, Jossey- Bass, United States of America, σελ. 461.

[4] Όπ.π., σελ. 461.

[5] Federal Bureau of Investigation (2005). «Serial murder: Multi-disciplinary perspectives for investigators», σελ. 8.

[6] Holmes, M. & Holmes, S. T. (1994). Murder in America, Thousand Oaks, σελ. 38-39.

[7] Holmes, R. & DeBurger, J. (1988). Serial murder, σύμφωνα με Sharma, M. (2018). «The development of serial killers: A grounded theory study», Eastern Illinois University, Διπλωματική εργασία, σελ. 8.

[8]  Λεμπέση, Μ. (2017). «Αποδομώντας 3+1 μύθους για τους serial killers», ηλεκτρονικό περιοδικό εγκληματολογίας «Crime Times» 3.

[9] Sharma, M. (2018). The development of serial killers: A grounded theory study, Eastern Illinois University, Διπλωματική εργασία, σελ. 11.

[10] Όπ.π.

[11] Όπ.π.

[12] Holmes R. M. & Holmes S. Τ., (1998), σελ. 105-109, σύμφωνα με Λεμπέση, Μ. (2017), όπ.π.

[13] Όπ.π.

[14] Holmes, R. M. & Holmes. S. T. (2002). Profiling violent crimes: An investigative tool, 3^rd Edition, Sage Publications, United States of America, σελ. 114.

[15] Taylor, S. (2015). Crime and criminality: A multidisciplinary approach, Routledge, στο https://books.google.gr/books?id=Xa1ACwAAQBAJ&dq=organised+and+disorganised+serial+killers&hl=el&source=gbs_navlinks_s.

[16] Μαυρής, Μ.(1988). «Γυναικεία εγκληματικότητα(;)», Επιθεώρηση κοινωνικών ερευνών 68 Α΄(ειδικό τεύχος), σελ. 150.

[17] Όπ.π.

[18] Don, R. (2015). Female serial killers, Englow Publishing, New York, σελ. 4.

[19] Holmes & Holmes 1994, όπ.π., σελ. 37.

[20] Don 2015, σελ. 7.

[21] Holmes, R. M. & Holmes, S. T. (1998). Contemporary perspectives on serial murder, Sage Publications, London, σελ. 64.

[22] Don 2015, όπ.π..

[23] Vronsky, P. (2007). Female serial killers: How and why women become monsters, Berkley Books, σελ. 21-22.

[24] Yardley & Wilson 2015, σελ. 13-14.

[25] Όπ.π., σελ, 14.

[26] Όπ.π..

[27] Vronsky 2007, σελ. 25.

[28] Yardley & Wilson 2015, σελ. 15.

[29] Wilson, D., Yardley, E. & Lynes, A. (2015). Serial killers and the phenomenon of serial Murder. A student textbook, Waterside Press, σελ. 155.