Mobbing: Ο Εγκληματικός Χαρακτήρας της Σιωπής

Χρυσουλάκη  Ελένη

Δικηγόρος Αθηνών

Απόφοιτη του Δημοκρίτειου Παν/μίου Θράκης, Τμήματος Νομικής

Μέλος της Ένωσης Ελλήνων Δημοσιολόγων

Στην απόπειρά μας να ενημερωθούμε για το φαινόμενο της ηθικής παρενόχλησης στο χώρο εργασίας (mobbing), στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία και έννομη τάξη, θα διαπιστώσουμε ότι υφίσταται ένα επιστημονικό και νομικό κενό, ένα αδικαιολογήτως περιορισμένο ενδιαφέρον του εγχώριου επιστημονικού κόσμου. Επαναλαμβανόμενες περιπτώσεις εντασσόμενες στον πυρήνα της ηθικής παρενόχλησης στα εργασιακά περιβάλλοντα, διαρκώς αυξανόμενες σε ένταση και συχνότητα, οδηγούν στη δημιουργία μιας κοινωνικής παθογένειας που αναστέλλει την παραγωγικότητα σε όλες τις εκφάνσεις της κοινωνικής ζωής.

Mobbing. Mob. Επιτίθεμαι .Περικυκλώνω. Ενοχλώ. Στην Ελλάδα πλέον ορθότερη καθίσταται η χρήση του όρου «Ηθική Παρενόχληση», ακριβής μετάφραση του γαλλικού όρου «Ηarcèlement Μoral», και ορίζεται ως η ψυχολογική βία (κακομεταχείριση) που ασκείται από ένα ή περισσότερα άτομα κατά ενός ή περισσοτέρων ατόμων, εκδηλώνεται δε μέσα από ενέργειες ή παραλείψεις, διεπόμενες από επιθετικότητα, εχθρικότητα και αρνητισμό και εμφανίζεται συστηματικά, έχουσα τάξη αυξητική προς το χείρον. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που οξύνθηκε με τον ερχομό της οικονομικής κρίσης, με τη μείωση των θέσεων εργασίας και την οικονομική αποδυνάμωση του υπάρχοντος εργατικού προσωπικού. Τη στιγμή που η xώρα είχε ανάγκη μια ισχυρή, ανθεκτική παραγωγικότητα και την καινοτομία ιδεών ώστε να αντιμετωπίσει την επελθούσα οικονομική κρίση.

 Το μέσο της ηθικής παρενόχλησης είναι η κεκαλυμμένη επιθετική συμπεριφορά και ο δυσδιάκριτος, δυσχερώς αποδείξιμος χαρακτήρας της, καθότι εκδηλώνεται κατά κανόνα εμμέσως. Η υποκειμενική ερμηνεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς δημιουργεί ένα λεπτό διαχωρισμό μεταξύ της συνήθους ατυχούς επιθετικής και της επιτηδευμένης εχθρικής συμπεριφοράς. Οι θύτες της ηθικής παρενόχλησης στον εργασιακό χώρο υιοθετούν προσεκτική, μεθοδική, υποβόσκουσα επιθετική τακτική και τούτο για να έχουν εξασφαλίσει σε κάθε περίπτωση το άλλοθι της παρερμήνευσης, το οποίο αποτελεί το όχημα για την αποποίηση των ευθυνών τους.

Καθιστώντας αντιληπτή την ηθική παρενόχληση στο εργασιακό περιβάλλον

«Τι συνιστά ηθική παρενόχληση;»

• Κακεντρεχή σχόλια που σχετίζονται με την προσωπικότητα του ατόμου. Είθισται να εκφράζονται υπό το πρίσμα του χιούμορ, του εμπαιγμού. Παραποιημένες έως και ψευδείς φήμες που διαδίδονται για τη ζωή και τις επιλογές του ατόμου. Συνεχής κριτική και εστίαση μόνο σε πταίσματα εργασιακής συμπεριφοράς. Άρνηση ενθάρρυνσης και επιβράβευσης.
• Αλλαγή ύφους, αύξηση τόνου φωνής, επίμονο βλέμμα, αποκλεισμός από συνεδριάσεις, παραποίηση των λεγομένων και των φράσεων του εργαζομένου, αποσκοπώντας στο να μετακυλήσουν το βάρος της συζήτησης στο θύμα, έως και να του δημιουργήσουν ευθύνη. Συνήθης είναι η αλλαγή θέματος συζήτησης όταν ο εργαζόμενος επιδιώκει να στηλιτεύσει την αναδυόμενη εις βάρος του επιθετική συμπεριφορά. Και τότε, έρχεται αντιμέτωπος με την απειλή της απόλυσης.
• Πρόκληση του εργαζομένου ως προς την έκταση της δυνατότητας των εργασιακών του καθηκόντων, όταν γνωρίζουν τις ιδιαιτερότητες του χαρακτήρα του.
• Ανάθεση δυσανάλογου με τους λοιπούς εργαζομένους όγκου εργασίας στο θύμα – εργαζόμενο.
• Επιτηδευμένη έλλειψη επιμόρφωσης και ενημέρωσης, απουσία παροχής μέσων διευκόλυνσης της εργασίας του (π.χ. υπολογιστής).
• Συστηματικός έλεγχος υπέρ το δέον, αποσκοπώντας στη δημιουργία διαρκούς εντάσεως και άγχους για την απόδοση του εργαζομένου.
• Άρνηση χορήγησης προβλεπόμενων αδειών, διαλειμμάτων ή ανάκληση των αδειών, όταν χορηγούνται.
• Άρνηση συνεννόησης και ακρόασης των απόψεων ή και των επαγγελματικών προτάσεων του εργαζομένου, στερώντας του τη δημιουργικότητα και την ελευθερία κίνησης και ανάπτυξης εντός του εργασιακού περιβάλλοντος.

Κρίσιμο είναι να διακρίνουμε την ηθική παρενόχληση, από τη φυσιολογική και υγιή εξέλιξη μιας εργασιακής πορείας και συνεργασίας, η οποία περιλαμβάνει – μεταξύ άλλων –  τη θέση λογικών κριτηρίων απόδοσης και συγκεκριμένων προθεσμιών για την περάτωση των έργων, καθώς και τις προβλεπόμενες παρατηρήσεις, με σεβασμό προς την προσωπικότητα του εργαζομένου, που αποσκοπούν στη βελτίωση της αποδοτικότητάς του.

«Δεν μπορώ να υπερασπιστώ τον εαυτό μου. Νιώθω μουδιασμένος. Αδύναμος να αντιπαρατεθώ»:

Κοινός παρονομαστής όλων των περιπτώσεων που συγκροτούν το φαινόμενο είναι η δυσκολία του ατόμου – εργαζομένου να υπερασπιστεί τον εαυτό του. H διαφορά στην ιεραρχική θέση, άλλως διαφορά ισχύος, αυτοτελώς αποδυναμώνει την προσωπικότητα του ατόμου, καθότι, ως εξαρτημένο της εργασίας μέλος, σε μια αγορά εργασίας με περιορισμένο αριθμό θέσεων, επιλέγει χάριν του βιοπορισμού του, να υπομείνει τη χειραγώγηση, επιβάλλοντας στην ψυχοσύνθεσή του την ανάπτυξη μηχανισμών άμυνας και αντοχής στο νοσηρό και τοξικό φαύλο κύκλο που εκτυλίσσεται.  Περαιτέρω, η ηθική παρενόχληση εκδηλώνεται όταν υφίσταται προκατάληψη εις βάρος ενός εργαζομένου, η οποία εδράζεται σε διαφορές όπως το φύλο, την ηλικία, την καταγωγή, τις θρησκευτικές ή πολιτικές πεποιθήσεις, ή ακόμα και κάποια σωματική αναπηρία. Η φύση της ηθικής παρενόχλησης, πηγάζουσα εκ των έσω, έχει διττή όψη.

Η ύπαρξη ορισμένων ικανοτήτων ενός ατόμου που το διακρίνουν και το καθιστούν πολύ αποτελεσματικό, ουκ ολίγες φορές προκαλεί φθόνο και ανταγωνισμό, ειδικώς δε για τους ιεραρχικά ανώτερους σε ένα εργασιακό πλαίσιο, οι οποίοι αντιμετωπίζουν τον εργαζόμενο ως απειλή, ως ένα μελλοντικό τους ανταγωνιστή. Τότε ο εγωισμός του θύτη του υπαγορεύει  να εξεύρει τρόπους συναισθηματικής χειραγώγησης του εργαζομένου, απομυζώντας την ενέργεια και την πνευματική του ευημερία, οδηγώντας τον τοιουτοτρόπως σε τέλμα, μη παραγωγικό και γεμάτο αρνητικά αισθήματα για το αντικείμενο της εργασίας του. Εντούτοις, πέρα από τον ανταγωνισμό, συχνά οι θύτες εκτονώνουν τα αισθήματα ντροπής, κατωτερότητας και ανασφάλειας που φέρουν για τον εαυτό τους, μέσω μιας επιθετικής συμπεριφοράς προς τον εργαζόμενο. Διενεργούν αυτήν την ταπεινωτική διαδικασία, καθότι τρέφονται από το αίσθημα της (ψευδο)υπεροχής και της επίδειξης ισχύος στον κατ’ αυτούς αδύναμο.

Η σιωπή του εργαζομένου είναι ζημιογόνος διότι:

• Το άγχος σωματοποιείται. Αυξάνονται τα (ήδη υψηλά) επίπεδα άγχους και πνευματικής έντασης. Το ανοσοποιητικό σύστημα λαμβάνει τάση πτωτική. Αναφύονται διαταραχές στον ύπνο, στην πέψη. Το άτομο διακρίνεται από αισθήματα οργής, απόγνωσης, απογοήτευσης και ευερεθιστότητα, ο συνδυασμός των οποίων οδηγεί σε εργασιακή εξουθένωση.
• Η κατάθλιψη ελλοχεύει. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων τα άτομα βιώνουν καταθλιπτικά επεισόδια, κρίσεις πανικού, ενώ χρειάζονται επί μακρόν ψυχολογική υποστήριξη για να διαχειριστούν το σύνδρομο του μετατραυματικού στρες. Σταδιακά επανακτούν την απολεσθείσα δύναμη να διαχειρίζονται αγχώδεις καταστάσεις, ανεξαρτήτως προελεύσεως. Σε αρκετές περιπτώσεις υφίσταται δυσκολία εύρεσης νέου χώρου εργασίας, λόγω φόβου επανάληψης του φαινομένου.
• Η δύναμη της δημιουργίας και της παραγωγικότητας εξασθενεί, αποσβένεται. Η συναισθηματική χειραγώγηση, η ανοχή σε μια τοξική συμπεριφορά που προσβάλλει και παραγκωνίζει την προσωπικότητα του ατόμου γεννά φόβο, ανασφάλεια, εγκαθιδρύει την καχυποψία και την αρνητική πνευματική εγρήγορση, την επιφυλακή. Η αυτοεκτίμηση μειώνεται και μαζί της χάνεται και η αυτοπραγμάτωση.

«Πώς αποδεικνύω την ηθική παρενόχληση;»

Η αρχή της αποδείξεως είναι θεμελιώδης για την διεκδίκηση της δικαιοσύνης κάθε φορά που ένα δικαίωμα περιορίζεται, προσβάλλεται. Ειδικώς για την απόδειξη της ηθικής παρενόχλησης στον εργασιακό χώρο, κρίνεται αναγκαία:

• Η δημιουργία αρχείου αποτελούμενο από τα περιστατικά που δηλώνουν εκφοβισμό (συλλογή μηνυμάτων, emails).
• Η επίσκεψη σε ψυχολόγο για να πιστοποιήσει την ψυχολογική κακοποίηση και η διάγνωση των διαταραχών που αυτή έχει δημιουργήσει.
• Η υποβολή μήνυσης για παραβίαση της αρχής της ίσης μεταχείρισης των εργαζομένων καθώς και για τα επιμέρους αδικήματα της εξύβρισης (361 ΠΚ) και της συκοφαντικής δυσφήμισης (362 -363 ΠΚ).
• Η αναφορά στο Συνήγορο του Πολίτη για την επιβολή κυρώσεων στον εργοδότη.
• Η καταγγελία στον αρμόδιο Επαγγελματικό Σύλλογο του θύτη.

Το νομοθετικό πλαίσιο προστασίας του θύματος της ηθικής παρενόχλησης:

Η προσωπικότητα του εργαζομένου τελεί υπό προστασία τόσο από το Σύνταγμα (αρ. 2 παρ. 1 – περί σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας- και αρ. 5 παρ. 1 – περί ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας – ), όσο και από τις γενικές διατάξεις του Αστικού Κώδικα. Ειδικότερα, το αρ. 57 ΑΚ ορίζει ότι το άτομο στην παράνομη προσβολή της προσωπικότητάς του έχει το δικαίωμα να απαιτήσει να αρθεί η προσβολή αυτή καθώς και την επιδίκαση εύλογης αποζημίωσης ένεκα ηθικής βλάβης, με την άσκηση αγωγής καταβολής αποζημίωσης (αρ. 59 ΑΚ). Η χρηματική ικανοποίηση για την τελεσθείσα άδικη πράξη εκ μέρους του εργοδότη, ή συναδέλφου, υπαγορεύεται από τις διατάξεις περί αδικοπραξίας του Αστικού Κώδικα (914 και 932 ΑΚ). Το ανωτέρω νομοθετικό πλαίσιο προστασίας του εργαζομένου ενισχύεται από το Ν. 3304/2005, όπως επίσης και από το Ν. 4443/2016 , οι οποίοι θεμελιώνουν την ίση μεταχείριση και απασχόληση του ατόμου, ανεξάρτητα από τη φυλετική ή εθνοτική καταγωγής, θρησκευτικών ή άλλων πεποιθήσεων, αναπηρίας, ηλικίας ή γενετήσιου προσανατολισµού.

Η ηθική παρενόχληση καταλύει κάθε έννοια εξέλιξης, συνεργασίας, αλληλεγγύης και επιθυμίας επίτευξης κοινών στόχων που θα προάγουν τόσο τα άτομα μεμονωμένα, όσο και την επιχείρηση. Όταν ένας χώρος εργασίας χαρακτηρίζεται από ευνοιοκρατία, έλλειψη σεβασμού και δίκαιης μεταχείρισης, που μοιραία οδηγεί σε αρνητισμό των εργαζομένων, χαμηλό ηθικό και συναισθηματική ένταση, κάθε άλλο παρά παραγωγικός μπορεί να είναι. Το κόστος αποτιμάται όχι μόνο σε ύλη, αλλά και σε μείωση του ανθρώπινου δυναμικού και στην καθιέρωση μιας αρνητικής φήμης, στο στιγματισμό. Το ανθρώπινο δυναμικό στον τομέα της εργασίας είναι η κινητήριος δύναμη της χώρας, και προς τούτο πρέπει να ενισχύεται και όχι να υποτιμάται. Κρίνεται αναγκαίο να συνειδητοποιήσουν όλες οι πλευρές την έκταση της ευθύνης των πράξεών τους, με τους εργαζόμενους να οριοθετούνται ήδη στο πρώτο στάδιο εκδήλωσης μιας ηθικής παρενόχλησης και με τους εργοδότες/συναδέλφους να αναθεωρήσουν τους ιδεολογικούς τους γνώμονες, αντικαθιστώντας την τοξική συμπεριφορά με τις αρετές της ενσυναίσθησης, της αλληλεγγύης, της αλληλοστήριξης και του σεβασμού στο συνάνθρωπο. Τούτοι είναι οι βασικότεροι πυλώνες ανάπτυξης και προαγωγής του ανθρώπινου είδους, τα θεμέλια για μια κοινωνία έχουσα ακόμα την ευκαιρία να εξελιχθεί στην καλύτερη εκδοχή της.