Στεγαστική Επισφάλεια των Εποχιακά Εργαζόμενων στον Τουρισμό

Τζαβάρας Παναγιώτης,

Φοιτητής Τμήματος Κοινωνικής Πολιτικής,

Πάντειο Πανεπιστήμιο

Κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών, γίναμε μάρτυρες ραγδαίων αλλαγών και κοινωνικών φαινόμενων τόσο σε διεθνές, όσο και σε εθνικό επίπεδο. Κοινωνικών μετατροπών με στρατηγική και πολιτική χροιά, που έχουν επιπτώσεις τόσο στην οικονομία, όσο και στην κοινωνία μίας περιοχής. Ο κοινωνικός και οικονομικός εξευγενισμός μίας περιοχής, η εφαρμογή και η προώθησή του από τις φιλελεύθερες κυβερνήσεις, και η αύξηση της κοινωνικής πόλωσης και των κοινωνικών μειονεκτημάτων αποτελούν ορισμένα έντονα παραδείγματα, που απορρέουν από την εξυπηρέτηση των συμφερόντων διεθνώς των οικονομικών ελίτ.

***

Βασικά χαρακτηριστικά του εξευγενισμού και η φιλελεύθερη διακυβέρνηση

Με τον όρο gentrification αναφερόμαστε στον τρόπο, σύμφωνα με τον οποίο, οι υποβαθμισμένες συνοικίες μίας πόλης, στελεχώνονται από άτομα μεσαίας και ανώτερης τάξης, με σκοπό τον εκτοπισμό των κοινωνικά ασθενέστερων ομάδων. Επιστημονικά, έχουμε καταλήξει σε δύο εκδοχές αναδιάρθρωσης του κοινωνικού φαινομένου της ανάπλασης-εξευγενισμού μιας περιοχής. Σε πρώτο επίπεδο διακρίνουμε τον άμεσο τρόπο, ο οποίος επιτυγχάνεται με εργαλεία κεντρικού σχεδιασμού, ενώ σε δεύτερο επίπεδο διακρίνουμε έναν έμμεσο τρόπο, ο οποίος επιτυγχάνεται κυρίως μέσω της καταβολής επιχορηγήσεων και της εφαρμογής φορολογικών ελαφρύνσεων (Αλεξανδρή, 2014).

Στην ανάλυση του φαινομένου του gentrification διαπιστώνουμε την ύπαρξη δύο διαφορετικών σχολών: της σχολής της Προσφοράς με κύριο εκφραστή τον Neil Smith και της σχολής της Ζήτησης με κύριους εκφραστές τους Damaris Rose, David Ley, Chris Hamnett. Η πρώτη εστιάζει στον τρόπο που διαμορφώνεται ένας χώρος προκειμένου να δεχτεί χαρακτηριστικά ανάπλασης, ερμηνεύοντας κυρίως τη συμπεριφορά ιδιοκτητών γης και επενδυτών στα πλαίσια της αγοράς ακινήτων. Η δεύτερη σχολή υποστηρίζει πως οι παράγοντες της ζήτησης αποτελούν αιτίες του εξευγενισμού μίας περιοχής, και πως μέσω αυτών διατυπώνονται στο χώρο οι συνέπειες των αλλαγών σε επίπεδο οικονομικής βάσης. Το gentrification σε κάθε περίπτωση αποτελεί ένα φαινόμενο το οποίο εκτυλίσσεται διαφορετικά, ανάλογα με τις τοπικές ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης (Αλεξανδρή, 2014).

Η γενικότερη απελευθέρωση της αγοράς συνδέεται άμεσα με το φαινόμενο του εξευγενισμού-ανάπλασης γεωγραφικά προσδιορισμένων περιοχών. Η παραπάνω περίπτωση είναι απόλυτα συνυφασμένη με την έννοια της αποβιομηχάνισης και του φαινομένου της μείωσης της προνοιακής κρατικής παρέμβασης, με την παράλληλη ενίσχυση της φιλελεύθερης διακυβέρνησης (Μαλούτας, 2011).

Η παγκοσμιοποιημένη μετακίνηση του κεφαλαίου, με σκοπό την περαιτέρω κερδοφορία του, αποτυπώνεται στην πραγματική σφαίρα πραγμάτων τόσο σε επίπεδο μικρής όσο και μεγάλης κλίμακας (Smith, 2002). Στην πρώτη, παρατηρούμε την περίπτωση της μετακίνησης των επιχειρήσεων από χώρες με υψηλότερο κόστος, σε χώρες με χαμηλότερο κόστος, γεγονός που έχει σαφείς επιπτώσεις αποεπένδυσης στις πρώτες. Η αποεπένδυση αυτή συνοδεύεται κατά κόρον με το φαινόμενο της αποβιομηχάνισης και της συνεχής ανεργίας, με ολέθρια αποτελέσματα στη ζωή των κατοίκων των συγκεκριμένων περιοχών. Στο επίπεδο της μικροκλίμακας οι επιπτώσεις που προξενούνται από αυτή είναι απόλυτα συνδεδεμένες με τα αποτελέσματα της μεγάλης κλίμακας. Αναλυτικότερα, μπορεί να γίνει αντιληπτή μία γενικότερη τάση επαναπροσδιορισμού των μητροπόλεων σε πεδίο έλξης με την παροχή προνομίων για συγκεκριμένες επενδύσεις. Το παραπάνω φαινόμενο δεν αποτελεί χαρακτηριστικό των μεγάλων αστικών κέντρων. Αντιθέτως, συναντάται και σε πόλεις με περιφερειακή εμβέλεια (Μαλούτας, 2011).

Οι παραπάνω εξελίξεις ενισχύουν το φαινόμενο της κοινωνικής πόλωσης. Εκτενέστερα στις μεγάλες πόλεις, παρατηρείται μία γενικευμένη μορφή ζήτησης εξειδικευμένου προσωπικού, για την παροχή υψηλού επιπέδου υπηρεσιών. Παράλληλα, παρατηρούμε και το φαινόμενο ζήτησης ανειδίκευτου εργατικού προσωπικού για την παροχή εργασιών ρουτίνας. Η κοινωνική αυτή πόλωση, μεταξύ εργατών λευκού και κυανού περιλαιμίου, οδηγεί σε χωρική πόλωση. Τα παραπάνω μεγεθύνουν τον κοινωνικό διαχωρισμό μεταξύ των ασθενέστερων κοινωνικοοικονομικών ομάδων. Πιο συγκεκριμένα στα πλαίσια του εξευγενισμού μίας περιοχής παρατηρείται το φαινόμενο της ζήτησης κατοικίας από το ”προνομιακό” κομμάτι των εργαζομένων και των συνολικότερων προνομίων που δίνονται για την επιχειρηματική χρήση της περιοχής (Μαλούτας, 2011).

Η διαδικασία του εξευγενισμού αποτελεί ένα φαινόμενο φιλελεύθερης αστικής στρατηγικής/πολιτικής που στο πλαίσιο ενός νομιμοποιημένου οικονομικού ανασχηματισμού λαμβάνει τη μορφή επενδυτικής δραστηριότητας (Μαλούτας, 2011). Σε αυτό το σημείο, αξίζει να σημειωθεί πως το φαινόμενο του εξευγενισμού δεν πλήττει μόνο κατ’ εξοχήν κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες, όπως είναι οι πρόσφυγες και οι μετανάστες, αλλά οι συνέπειες του επηρεάζουν έντονα και στρώματα της μεσαίας τάξης.

Τρόποι εφαρμογής του φαινόμενου του εξευγενισμού στις τουριστικές περιοχές και οι επιπτώσεις του στους εποχιακά εργαζομένους

Η τουριστική εξυγίανση, στο πλαίσιο της εμπορικής μετακίνησης, επηρεάζει την ζωή των κατοίκων σε καθημερινή βάση. Ο επισκέπτης-τουρίστας αποτελεί έναν πλούσιο χρήστη, ο οποίος έχει τη δυνατότητα να ασχοληθεί και με άλλες δυναμικές που μπορεί να του προσφέρει η πόλη, με αποτέλεσμα ο εξευγενισμός-εκτοπισμός των ομάδων χαμηλότερου εισοδήματος να είναι πιο έντονος, σε περιοχές που έχουν επιλεχθεί για τουριστική κατανάλωση (Cocola-Gant, 2015).

Ο παραπάνω τύπος εκτοπισμού διακρίνεται σε οικιακό και σε εμπορικό. Στον πρώτο παρατηρείται μία αυξημένη τάση μετατροπής των ενοικιαζόμενων διαμερισμάτων, σε διαμερίσματα διακοπών, με αποτέλεσμα να περιορίζεται η δυνατότητα διαμονής ατόμων που δεν έχουν επισκεφθεί τις παραπάνω περιοχές για διακοπές. Ο εμπορικός εκτοπισμός αποτελεί μία διαδικασία αναζωογόνησης, στην οποία κύριος παράγοντας δεν είναι η προσέλκυση μίας νέας, μεσαίας τάξης, αλλά η προσέλκυση μίας νέας, τουριστικής, οικονομικής ελίτ (Cocola-Gant, 2015).

Το φαινόμενο του εξευγενισμού μέσω του τουρισμού συνδέεται άμεσα με τον εκτοπισμό των ασθενέστερων κοινωνικών ομάδων από τις τουριστικές ζώνες, και τη διάκρισή του σε άμεσο κι έμμεσο. Ενώ ο άμεσος εκτοπισμός αναφέρεται  στη μετανάστευση από γειτονιά σε γειτονιά ή στη στιγμή της έξωσης, ο έμμεσος αποτελεί ουσιαστικά μία διαδικασία κατά την οποία πραγματοποιείται μία ευρύτερη άσκηση πιέσεων. Πιέσεων, που καθιστούν δύσκολη την παραμονή των κατοίκων με χαμηλό εισόδημα στις παραπάνω περιοχές. Επομένως, η εμπορική αναβάθμιση αποτελεί ίσως την κυριότερη διαδικασία, που αλλάζει το χαρακτήρα και τις χρήσεις μίας περιοχής. Αλλαγή που ενισχύει τη μετατροπή της σε πόλο έλξης εύπορων καταναλωτών.

Το παραπάνω φαινόμενο, έχει ολέθριες συνέπειες στην καθημερινή επιβίωση των κατοίκων των τουριστικών περιοχών. Συνέπειες που έχουν οικονομικά χαρακτηριστικά, με τη μορφή του περιορισμού της πρόσβασης σε καταναλωτικά αγαθά, στην αγορά ακινήτων και πολιτικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά, με τη μορφή της συνολικότερης αλλαγής των προτύπων κατανάλωσης σε μία τουριστική περιοχή. Κεντρικό παράδειγμα που πηγάζει από την παραπάνω διαδικασία είναι η εκμετάλλευση δημόσιων χώρων από την ατομική πρωτοβουλία, διευκολύνοντας κάθε χρήστη στο πλαίσιο της εμπορικής αναβάθμισης να εφαρμόσει νέες τεχνικές, που παίρνουν τη μορφή κρυμμένης αστεγίας. Κι  όλο αυτό βέβαια, στο πλαίσιο της συνεχούς κερδοφορίας του κεφαλαίου (Cocola-Gant, 2015).

Εξευγενισμός και κρυμμένη αστεγία των εποχιακά εργαζομένων

Σε αναλογία με την έλλειψη στέγης, η κρυμμένη αστεγία αποτελεί ένα φαινόμενο, κατά το οποίο γίνεται φανερή μια διαφορετική μορφή στέγασης που αφορά την ακατάλληλη διαβίωση των στεγαζόμενων. Η κρυμμένη αστεγία από μόνη της ως ζήτημα, χαρακτηρίζεται από μία πλούσια συνθετότητα ως προς το εύρος των μορφών της. Σε πρώτο επίπεδο, συστατικό μέρος του παραπάνω φαινομένου αποτελούν τα άτομα που διαμένουν σε κάποιο είδος στέγης, αλλά απειλούνται να την χάσουν, κυρίως εξαιτίας των περιστάσεων φτώχειας. Σε ένα δεύτερο επίπεδο, διακρίνουμε τα άτομα, των οποίων η στέγαση είναι υποβαθμισμένη αρχιτεκτονικά, καθιστώντας το περιβάλλον διαμονής τους σε επικίνδυνο και ανθυγιεινό. Σε ένα τρίτο επίπεδο, διακρίνουμε μία άλλη υποκατηγορία κρυμμένης αστεγίας, κατά την οποία παρουσιάζεται το φαινόμενο του συνωστισμού στα πλαίσια συγκατοίκησης σε ένα σπίτι, ενώ σε ένα τέταρτο επίπεδο ανακαλύπτουμε μία νέα υποκατηγορία «κρυμμένων άστεγων», στην οποία περιλαμβάνονται όσοι βρίσκονται σε κατάσταση συνεχούς ή διαλείπουσας κατοίκησης, συμπεριλαμβανομένης και της προσωρινής διαμονής (Memmott and Chambers, 2012).

Όλο και περισσότεροι εποχιακά εργαζόμενοι στα ελληνικά, τουριστικά νησιά, ενσωματώνονται στο πλαίσιο της κρυμμένης αστεγίας, προκειμένου να εξασφαλίσουν ένα καλό απόθεμα που θα τους επιτρέψει να βγάλουν εις πέρας τη χρονιά. Το παραπάνω, τους φέρνει αντιμέτωπους καθημερινά, με βασικά ζητήματα όπως είναι αυτά της στέγασης και της διατροφής. Ζητήματα, που μετατρέπονται σε προβλήματα, όταν σχεδόν πάντα επικρατεί η αδυναμία επίλυσης τους, και όταν οι επιπτώσεις τους επιβαρύνουν με το χειρότερο τρόπο την υγεία των εργαζομένων.

Όταν αναφερόμαστε στο φαινόμενο της κρυμμένης αστεγίας των εποχιακά εργαζομένων, είναι σχεδόν απαραίτητο να αναφερθούμε σε ένα ευρύτερο κύκλο καθημερινών διαδικασιών, που σχετίζονται άμεσα με τη διαδικασία εξευγενισμού μίας τουριστικής περιοχής. Είναι πολλά τα περιστατικά που αποδεικνύουν τις δυσκολίες του καθημερινού βίου ενός εποχιακά εργαζόμενου. Δυσκολίες στην αγορά βασικών καταναλωτικών αγαθών λόγω των υψηλών τιμών, δυσκολίες στην ενοικίαση δωματίων λόγω των υπερβολικά υψηλών ενοικίων, δυσκολίες στη συγκατοίκηση μίας οικογένειας και ειδικά με ανήλικα τέκνα, εξαιτίας του έντονου, εντατικοποιημένου ωραρίου των εργαζομένων. Ένα μεγάλο φάσμα από ποικίλα προβλήματα, με σαφής την αρχή του και ασαφές το τέλος του. Έτσι λοιπόν γίνεται φανερό, πως ο εξευγενισμός μίας τουριστικής περιοχής αποτελεί τη γενεσιουργό αιτία των προβλημάτων που αντιμετωπίζει ένας εποχιακά εργαζόμενος, από το επίπεδο της στέγασης- διατροφής, μέχρι το επίπεδο της ατομικής υγείας και υγιεινής.

Στο πλαίσιο της κερδοφορίας του κεφαλαίου και των επιχειρήσεων μέσω της εξοικονόμησης, συναντώνται έντονα, περιστατικά συγκατοίκησης στο ίδιο δωμάτιο τριών και τεσσάρων ατόμων. Αυτό προκύπτει εξαιτίας του εξευγενισμού και της αύξησης των τιμών στα καταναλωτικά αγαθά και στις κατοικίες, καίριος παράγοντας ενίσχυσης τους φαινομένου της κρυμμένης αστεγίας. Συμπληρωματικά, με τον οικιακό συνωστισμό, παρατηρείται έντονο το φαινόμενο της παρουσίας κακών στεγαστικών συνθηκών. Οι κάκιστες τεχνικές θερμομόνωσης των δωματίων και η υγρασία που προκαλείται από αυτές γινόταν κυρίως αντιληπτές μέσα από τα προβλήματα που προκαλούσε στην υγεία τους.

Συνοψίζοντας, η κρυμμένη αστεγία δεν αποτελεί απλά ένα απλό κοινωνικό φαινόμενο. Αποτελεί μία σύνθετη κοινωνική διαδικασία, με διαφορετικές εκφάνσεις και διαφορετικές προεκτάσεις αναλογικά με τα ζητήματα και τις περιοχές που αφορά. Σε κάθε περίπτωση όμως, η κρυμμένη αστεγία, προωθώντας το φαινόμενο της στεγαστικής επισφάλειας των εποχιακά εργαζόμενων, από μόνη της διαμορφώνει ορισμένα χαρακτηριστικά. Χαρακτηριστικά, τα οποία προσπαθούν να παγιωθούν μέσα από τη σχέση της με τη φιλελεύθερη διακυβέρνηση, την ελεύθερη αγορά και την ελευθερία των επιχειρήσεων. Ενός γενικευμένου πλαισίου ελευθεριότητας, το οποίο προωθούνταν και καλυπτόταν υπό το πρίσμα των εθνικών μας κυβερνήσεων.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Cocola-Gant, (2015). Tourism and commercial gentrification. In the encyclopaedia of Housing and Home, El Sevier.
2. Memmot, P. and Chambers, C. (2012). Defining indigenous homelessness. Ιn the encyclopaedia of Housing and Home, El Sevier.
3. Smith, N. (2002). New globalism, new urbanism: Gentrificaion as global urban strategy.
4. Αλεξανδρή, Γ. (2014). Χωρικές και κοινωνικές μεταβολές στο κέντρο της Αθήνας: Η περίπτωση του Μεταξουργείου. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, Αθήνα.
5. Μαλούτας, Θ. (2011). Χωρικές και κοινωνικές επιπτώσεις της κρίσης στην Αθήνα. Από τις ρυθμίσεις του πελατειακού κράτους στην κρίση των ελλειμμάτων. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, Αθήνα.