Κιούπη Αικατερίνη, MSc
Κοινωνική Λειτουργός
Διευθύντρια Έργου, Οργανισμός Ποσειδώνια
ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Ο σχολικός εκφοβισμός δεν αποτελεί απλώς ζήτημα παραβίασης σχολικών κανόνων αλλά σύνθετο κοινωνικό φαινόμενο που αντανακλά σχέσεις ισχύος, κοινωνικές ανισότητες και ελλείμματα ένταξης στο σχολικό περιβάλλον. Από τη σκοπιά της Κοινωνικής Εργασίας, η θεσμική διαχείρισή του δεν μπορεί να περιορίζεται σε πειθαρχικές κυρώσεις. Το παρόν άρθρο εξετάζει τις θεσμικές αντιδράσεις του σχολείου υπό το πρίσμα της θεωρίας της επισήμανσης και της οικολογικής προσέγγισης, αναδεικνύοντας τον κίνδυνο αναπαραγωγής της παρέκκλισης μέσω στιγματιστικών πρακτικών. Παράλληλα, υποστηρίζεται ότι οι αποκαταστατικές και συστημικές παρεμβάσεις, εναρμονισμένες με τις αρχές της κοινωνικής ένταξης και της ενδυνάμωσης, προσφέρουν πιο βιώσιμη προοπτική πρόληψης. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο ελληνικό πλαίσιο και στον ρόλο της σχολικής κοινωνικής εργασίας.
Λέξεις-κλειδιά: σχολικός εκφοβισμός, κοινωνική εργασία, κοινωνικός έλεγχος, επισήμανση, κοινωνική ένταξη, αποκαταστατική δικαιοσύνη
ΕΙΣΑΓΩΓΗ
Η συζήτηση για τον σχολικό εκφοβισμό συχνά εγκλωβίζεται σε διλήμματα πειθαρχίας, από τη μία πόσο αυστηρή πρέπει να είναι η κύρωση και από την άλλη ποιο μήνυμα αποτροπής αποστέλλεται στους μαθητές. Ωστόσο, μια τέτοια οπτική παραμένει περιοριστική. Η κοινωνική εργασία, ως επιστήμη και επάγγελμα που εδράζεται στην κοινωνική δικαιοσύνη και στην ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής, προσεγγίζει το φαινόμενο διαφορετικά. Το ενδιαφέρον δεν εστιάζει αποκλειστικά στη συμπεριφορά αλλά στις σχέσεις, στις δομές και στα κοινωνικά συμφραζόμενα μέσα στα οποία αυτή αναδύεται.
Η θεωρία της επισήμανσης (Becker, 1963), υπενθυμίζει ότι η παρέκκλιση δεν είναι απλώς πράξη αλλά αποτέλεσμα κοινωνικού χαρακτηρισμού. Ο Lemert (1951), ανέδειξε τον κίνδυνο η κοινωνική αντίδραση να μετατρέψει μια περιστασιακή συμπεριφορά σε σταθερό στοιχείο ταυτότητας. Στο σχολικό περιβάλλον, η επαναλαμβανόμενη απόδοση χαρακτηρισμών όπως «βίαιος» ή «προβληματικός» μαθητής δεν είναι ουδέτερη. Διαμορφώνει αυτοαντιλήψεις, επηρεάζει τις προσδοκίες των εκπαιδευτικών και ενδέχεται να παγιώσει τον αποκλεισμό.
Από αυτή τη σκοπιά, το ερώτημα δεν είναι μόνο αν η τιμωρία είναι αποτελεσματική αλλά αν εν γένει συμβάλλει, έστω ακούσια, στη δευτερογενή παρέκκλιση.
ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ
Η οικολογική προσέγγιση του Bronfenbrenner (1979), βοηθά να μετατοπιστεί η ανάλυση από το άτομο στο σύστημα. Ο μαθητής δεν λειτουργεί απομονωμένα αλλά εντός αλληλοεπιδρώντων πλαισίων, όπως της οικογένειας, του σχολείου, των συνομηλίκων, της τοπικής κοινότητας. Ο εκφοβισμός μπορεί να αποτελεί ένδειξη δυσλειτουργίας στις σχέσεις ή αδυναμίας του σχολείου να διαμορφώσει κλίμα ασφάλειας και συμμετοχής.
Η κοινωνική ένταξη δεν είναι απλώς ρητορική έννοια. Αφορά την ενεργό συμμετοχή, την αίσθηση αποδοχής και την ισότιμη πρόσβαση στους πόρους του σχολικού περιβάλλοντος. Όταν ένας μαθητής βιώνει συστηματική περιθωριοποίηση, η επιθετική συμπεριφορά μπορεί να λειτουργήσει ως τρόπος διαχείρισης ισχύος ή διεκδίκησης ορατότητας.
Συνεπώς, η οπτική υπό το πρίσμα της Κοινωνικής Εργασίας, αναζητά τα αίτια στις σχέσεις και όχι μόνο στη συμπεριφορά.
ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΙΣ ΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ
Οι πολιτικές μηδενικής ανοχής υιοθετήθηκαν διεθνώς με στόχο την προστασία της σχολικής τάξης. Ωστόσο, η ανασκόπηση της American Psychological Association (2008), κατέδειξε ότι οι πρακτικές αυτές δεν οδηγούν σε ουσιαστική μείωση της σχολικής βίας. Αντίθετα, συνδέονται με αυξημένες αποβολές και επιδείνωση του σχολικού κλίματος.
Από την εμπειρία της σχολικής κοινωνικής εργασίας, η απομάκρυνση ενός μαθητή από το σχολείο σπάνια επιλύει το πρόβλημα. Συχνά μεταθέτει το ζήτημα στο οικογενειακό ή κοινοτικό επίπεδο, χωρίς να αντιμετωπίζει τις βαθύτερες αιτίες. Η αποβολή, ως πράξη αποκλεισμού, μπορεί να ενισχύσει το αίσθημα αδικίας και να αποδυναμώσει τους δεσμούς με το σχολικό πλαίσιο.
Η κατασταλτική λογική εστιάζει στη διατήρηση της τάξης. Η οπτική της κοινωνικής εργασίας εστιάζει στη διατήρηση των σχέσεων.
ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΠΡΟΚΛΗΣΕΙΣ
Στην Ελλάδα, η αναγνώριση του σχολικού εκφοβισμού ως κοινωνικού προβλήματος οδήγησε στη δημιουργία θεσμικών μηχανισμών πρόληψης, όπως το Παρατηρητήριο για τη Σχολική Βία. Παράλληλα, ο ν. 4823/2021 ενίσχυσε τον ρόλο των κοινωνικών λειτουργών και ψυχολόγων στο σχολείο.
Παρά τις θετικές αυτές εξελίξεις, η παρουσία κοινωνικών λειτουργών παραμένει συχνά περιορισμένη και μη μόνιμη. Σε πολλές σχολικές μονάδες, η διαχείριση περιστατικών εξακολουθεί να βασίζεται κυρίως στον διευθυντή και στον σύλλογο διδασκόντων, χωρίς συστηματική αξιολόγηση με βάση την οπτική της κοινωνικής εργασίας.
Η έλλειψη σταθερής σχολικής κοινωνικής εργασίας δημιουργεί κενό μεταξύ πολιτικής πρόθεσης και πρακτικής εφαρμογής. Χωρίς δομημένες παρεμβάσεις, η αντιμετώπιση παραμένει περιστασιακή.
ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΕΝΔΥΝΑΜΩΣΗ
Η αποκαταστατική δικαιοσύνη, όπως αναπτύχθηκε από τον Braithwaite (1989), στηρίζεται στη διάκριση μεταξύ αποδοκιμασίας της πράξης και αποδοχής του προσώπου. Η λογική αυτή περιορίζει τον στιγματισμό και ενισχύει την επανένταξη.
Η μετα-ανάλυση των Ttofi και Farrington (2011), επιβεβαιώνει ότι ολοκληρωμένες σχολικές παρεμβάσεις μειώνουν τα περιστατικά εκφοβισμού. Η αποτελεσματικότητα φαίνεται να συνδέεται με τη συμμετοχή ολόκληρης της σχολικής κοινότητας και όχι με απομονωμένες κυρώσεις.
Η κοινωνική εργασία μπορεί να λειτουργήσει ως γέφυρα μεταξύ σχολείου, οικογένειας και κοινότητας. Η ενδυνάμωση των μαθητών, η καλλιέργεια δεξιοτήτων επίλυσης συγκρούσεων και η ενίσχυση της σχολικής συνοχής αποτελούν κεντρικές παρεμβάσεις.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ
Η αντιμετώπιση του σχολικού εκφοβισμού δεν είναι απλώς ζήτημα πειθαρχικής αυστηρότητας. Είναι ζήτημα κοινωνικής πολιτικής, θεσμικής κουλτούρας και επαγγελματικής παρέμβασης. Από τη σκοπιά της κοινωνικής εργασίας, η μονοδιάστατη καταστολή ενέχει τον κίνδυνο αναπαραγωγής της παρέκκλισης μέσω διαδικασιών επισήμανσης και αποκλεισμού.
Η ενίσχυση της σχολικής κοινωνικής εργασίας στην Ελλάδα δεν αποτελεί πολυτέλεια, αλλά αναγκαία προϋπόθεση για τη μετάβαση από τη διαχείριση περιστατικών στην πρόληψη και στη διαμόρφωση σχολικών κοινοτήτων ένταξης.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
American Psychological Association (2008) ‘Are zero tolerance policies effective in the schools? An evidentiary review and recommendations’, American Psychologist, 63(9), pp. 852–862. https://doi.org/10.1037/0003-066X.63.9.852
Becker, H.S. (1963) Outsiders: Studies in the Sociology of Deviance. New York: Free Press.
Braithwaite, J. (1989) Crime, Shame and Reintegration. Cambridge: Cambridge University Press.
Bronfenbrenner, U. (1979) The Ecology of Human Development: Experiments by Nature and Design. Cambridge, MA: Harvard University Press.
International Federation of Social Workers (2014) Global Definition of Social Work. Available at: https://www.ifsw.org/what-is-social-work/global-definition-of-social-work/ (Accessed: 3 March 2026).
Lemert, E.M. (1951) Social Pathology: A Systematic Approach to the Theory of Sociopathic Behavior. New York: McGraw-Hill.
Ttofi, M.M. and Farrington, D.P. (2011) ‘Effectiveness of school-based programs to reduce bullying: A systematic and meta-analytic review’, Journal of Experimental Criminology, 7(1), pp. 27–56. https://doi.org/10.1007/s11292-010-9109-1
Discover more from socialpolicy.gr
Subscribe to get the latest posts sent to your email.
