Ασυνόδευτα Ανήλικα στην Ελλάδα: Ευάλωτα παιδιά σε αναζήτηση προστασίας

Κατερίνα Στάθαινα*

Ποια είναι, ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζουν και ποια είναι η εθνική απάντηση για την προστασία τους

Η παρουσία ασυνόδευτων ανηλίκων στην Ελλάδα αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα και κρίσιμα ζητήματα της μεταναστευτικής πολιτικής και της παιδικής προστασίας. Πρόκειται για παιδιά κάτω των 18 ετών που φτάνουν στη χώρα χωρίς τους γονείς τους ή άλλο νόμιμο κηδεμόνα, είτε στο πλαίσιο προσφυγικών ροών είτε μέσω μεταναστευτικών διαδρομών. Τα παιδιά αυτά βρίσκονται σε εξαιρετικά ευάλωτη θέση και χρήζουν άμεσης, πολυδιάστατης και συντονισμένης φροντίδας.

Ποιοι θεωρούνται ασυνόδευτοι ανήλικοι;

Σύμφωνα με το ευρωπαϊκό και ελληνικό δίκαιο, ως ασυνόδευτος ανήλικος ορίζεται το άτομο κάτω των 18 ετών που:

• Εισέρχεται στη χώρα χωρίς συνοδεία ενηλίκου υπεύθυνου γι’ αυτό.

• Ή βρίσκεται στη χώρα και έχει απολέσει τη συνοδεία του (π.χ. χωρισμός από γονείς στη διαδρομή ή στο έδαφος της Ελλάδας).

Οι ανήλικοι αυτοί μπορεί να είναι πρόσφυγες, αιτούντες άσυλο ή και θύματα εμπορίας. Συχνά προέρχονται από χώρες όπως το Αφγανιστάν, τη Συρία, την Αίγυπτο, τις χώρες της υποσαχάριας Αφρικής.

Οι βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίζουν

Τα ασυνόδευτα παιδιά βρίσκονται συχνά σε συνθήκες επισφάλειας από τη στιγμή που εγκαταλείπουν τη χώρα τους έως και την εγκατάστασή τους σε χώρα προορισμού.

    Οι κυριότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν στην Ελλάδα είναι:

• Έλλειψη στέγασης και προστατευμένου περιβάλλοντος: Αν και έχουν γίνει βήματα τα τελευταία χρόνια, ο αριθμός των κατάλληλων δομών παραμένει περιορισμένος.

• Καθυστερήσεις στην τοποθέτηση σε δομές φιλοξενίας: Πολλά παιδιά παραμένουν σε κρατητήρια, camps ή ΚΕΔ για παρατεταμένα διαστήματα, χωρίς πρόσβαση σε εκπαίδευση ή υπηρεσίες.

• Έλλειψη επιτροπείας: Η νομική εκπροσώπησή τους καθυστερεί ή είναι ανεπαρκής, με αποτέλεσμα να λαμβάνονται αποφάσεις για εκείνα χωρίς τη δική τους ενημέρωση ή συγκατάθεση.

• Κίνδυνος κακοποίησης, εκμετάλλευσης και εξαφάνισης: Πολλά παιδιά εξαφανίζονται από δομές φιλοξενίας. Ορισμένα γίνονται θύματα εμπορίας ή παράνομης διακίνησης.

Το ελληνικό πλαίσιο προστασίας: Πού βρισκόμαστε σήμερα

Τα τελευταία χρόνια, η Πολιτεία έχει προχωρήσει στη δημιουργία ενός Εθνικού Συστήματος Επιτροπείας για τα ασυνόδευτα ανήλικα, με υπεύθυνο φορέα το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου μέσω της Γενικής Γραμματείας Ευάλωτων Πολιτών.

  Σημαντικά εργαλεία και μηχανισμοί είναι:

• Εθνικό Μητρώο Ασυνόδευτων Ανηλίκων – Καταγραφή και παρακολούθηση κάθε παιδιού που εισέρχεται στη χώρα χωρίς συνοδεία.

• Μηχανισμός Έκτακτης Διαχείρισης Ασυνόδευτων Ανηλίκων σε Επισφαλείς Συνθήκες (Emergency Response Mechanism) – Ανίχνευση, προστασία και άμεση μεταφορά παιδιών από επισφαλείς τοποθεσίες.

• Κέντρα Φιλοξενίας Ασυνόδευτων Ανηλίκων – Μικρής κλίμακας μονάδες, ξενώνες ή εποπτευόμενα διαμερίσματα, όπου τα παιδιά μπορούν να λάβουν υποστήριξη από παιδαγωγούς, ψυχολόγους και κοινωνικούς λειτουργούς.

• Επιτροπεία – Ανάθεση νόμιμου επιτρόπου από αναγνωρισμένους φορείς που μεριμνούν για την προστασία των δικαιωμάτων του ανηλίκου.

Η μετάβαση στην ενηλικίωση: Μια κρίσιμη φάση

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το ζήτημα της ενηλικίωσης. Πολλά ασυνόδευτα παιδιά, φτάνοντας τα 18, χάνουν την ειδική προστασία που δικαιούνταν ως ανήλικα. Αυτό οδηγεί πολλούς νέους στην αβεβαιότητα, στην ανεργία ή ακόμα και στην αστεγία. Η ενίσχυση της μετάβασης στην ενηλικίωση μέσω προγραμμάτων εκπαίδευσης, κατάρτισης και επαγγελματικής ένταξης είναι κομβικής σημασίας.

Η ανάγκη για συλλογική φροντίδα και μακροπρόθεσμες λύσεις

Η προστασία των ασυνόδευτων ανηλίκων δεν είναι απλώς ανθρωπιστικό καθήκον, αλλά και νομική υποχρέωση της χώρας βάσει του Διεθνούς Δικαίου, της Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού και της Ενωσιακής νομοθεσίας. Η ύπαρξη μόνιμων και ποιοτικών λύσεων φιλοξενίας, η πρόσβαση σε εκπαίδευση, υγεία και κοινωνική φροντίδα, αλλά και η ουσιαστική ένταξη των παιδιών αυτών στην ελληνική κοινωνία είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για έναν πολιτισμένο και δίκαιο μεταναστευτικό σχεδιασμό.

Κλείνοντας, κάθε ασυνόδευτο παιδί κουβαλά μια ιστορία απώλειας, βίας ή εκτοπισμού. Η ευθύνη μας, ως κοινωνία, είναι να του προσφέρουμε όχι μόνο προστασία αλλά και προοπτική. Να του δώσουμε πίσω κάτι από την παιδική ηλικία που του αφαιρέθηκε.

Η Κατερίνα Στάθαινα είναι εκπαιδευτικός Γαλλικής Γλώσσας.

M.A στις Ευρωπαϊκές Πολιτικές.