Κριτικές της νεο-φιλελεύθερης ρητορικής

Η έννοια της εξάρτησης και του πατερναλισμού από το κράτος πρόνοιας στον νεοφιλελεύθερο λόγο είναι ουσιαστικά αντιφατική. Η ελευθερία της ατομικής ιδιοκτησίας και η «ελεύθερη» επιλογή από το προνοιακό υποκείμενο των ιδιωτικών κοινωνικών υπηρεσιών που θα του παρασχεθούν ενισχύει τις κοινωνικές ανισότητες, καθώς σε ένα πλήρως ανεπτυγμένο καπιταλιστικό σύστημα οι «ευνοημένοι» κατέχοντες πλούτο πολίτες έχουν μεγαλύτερες δυνατότητες επιλογής παρεχόμενων υπηρεσιών από τους μη «ευνοημένους» φτωχούς πολίτες. Επιπρόσθετα, η ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών υπηρεσιών δεν μπορεί να «αποτινάξει» τον κοινωνικό αποκλεισμό των ληπτών πρόνοιας καθώς ο διαχωρισμός μεταξύ ληπτών προνοιακών επιδομάτων και μη θα διακατέχεται από τους κανόνες της αγοράς, αποκλείοντας και στιγματίζοντας ουσιαστικά τους πλέον αδύναμους κοινωνικά.

Ενώ στον νεοφιλελεύθερο λόγο ενυπάρχει το επιχείρημα του ελάχιστου διχτυού ασφαλείας για τους πλέον ασθενέστερους, αυτή η πρακτική δεν μπορεί παρά να στιγματίσει, να περιθωριοποιήσει και να δημιουργήσει μεγαλύτερη εξάρτηση για τα πλέον αδύναμα κοινωνικά στρώματα. Το πρόβλημα της εξάρτησης από το διευρυμένο και γραφειοκρατικό κράτος πρόνοιας εμφανίζεται να επιλύεται στον νεοφιλελεύθερο λόγο μέσα από την λειτουργία της ελεύθερης αυτορυθμιζόμενης αγοράς, αλλά ουσιαστικά η τελευταία αυξάνει την εξάρτηση από την ίδια την αγορά υπό άνισους όρους, και ενισχύει τον κοινωνικό αποκλεισμό καθώς οι φτωχοί θα πρέπει να αναλάβουν ίδιες πρωτοβουλίες για να υπερβούν το εισοδηματικό και κοινωνικό κατώφλι της φτώχειας.

Δημιουργείται έτσι μία μορφή ανισομερούς εξάρτησης από την ιδιωτική πρόνοια, η οποία θα δίδει πρόσβαση στα ανώτερα και μεσαία κοινωνικά στρώματα, αποκλείοντας παράλληλα τα κατώτερα στρώματα και δημιουργώντας την εξάρτηση και τον πατερναλισμό τους από τα ελάχιστα δίχτυα ασφαλείας του μινιμαλιστικού κοινωνικού κράτους καθώς και από τους κανόνες της προνοιακής «αγοράς».

Κριτική βασισμένη στην Φουκωϊκή Παράδοση[i]

Η νεοφουκωική παράδοση στην ανάλυση του νεοφιλελεύθερου λόγου μας παραδίδει μία σημαντική, για αναλυτικούς λόγους, διάκριση μεταξύ κυβέρνησης και διακυβέρνησης[ii]. Η διακυβέρνηση για τον Φουκώ αποτελεί το μέσο για την μελέτη και ανάλυση των σχέσεων εξουσίας και ισχύος και της δημιουργίας υποκειμενικοτήτων ή ταυτοτήτων. Οι υποκειμενικότητες αυτές, είναι το προϊόν κατασκευής των κυρίαρχων λόγων που περιορίζουν τα όρια δράσης των ατόμων και συνάμα επικαθορίζουν το ιδεολογικό πεδίο. Η διακυβέρνηση, αποτελεί μία ευρύτερη έννοια από αυτήν της κυβέρνησης, καθώς η πρώτη εκτείνεται από την ‘διακυβέρνηση του εαυτού’ μέχρι την ‘διακυβέρνηση των άλλων’, ενώ η τελευταία αποτελεί τον τρόπο και τα μέσα άσκησης της κυβερνητικής εξουσίας και της δημόσιας διοίκησης.

Η έννοια της διακυβέρνησης αποτέλεσε για τον Φουκώ το αναλυτικό εκείνο εργαλείο που του επέτρεψε να αναδείξει τον συγκαθορισμό του κυρίαρχου κράτους και του αυτόνομου ατόμου, και να υπογραμμίσει τις πρακτικές που συνδέεουν τον καθορισμό της ταυτότητας με την συγκρότηση του κράτους. Η συκρότηση των υποκειμένων μέσω του αυτοελέγχου και της αυτοπειθάρχησης αποτελεί στο έργο του Φουκώ το μέσο για την επιβολή της εξουσίας, η οποία ενυπάρχει και διαχέεται σε όλο το πλέγμα των σχέσεων. Ο αυτοέλεγχος και η αυτοπειθάρχηση συντελούν στην ‘αόρατη πολιτική συναίνεση’, στην ενίσχυση της πολιτικής ισχύος, καθώς και σε νέες μορφές οικονομικής εκμετάλλευσης. Η έννοια της διακυβέρνησης αποτελεί για τον Φουκώ, το μέσο για την ανάδειξης της αλληλεπίδρασης των πρακτικών κυριαρχίας και των πρακτικών του εαυτού.

Με ποιόν τρόπο όμως η «φουκωική διακυβέρνηση»μπορεί να χρησιμεύσει ως «όχημα» κριτικής απέναντι στον νεοφιλελεύθερο λόγο; Πρωτίστως υπερβαίνοντας τους ανεπίλυτους δυϊσμούς συγκεκριμένων καθιερωμένων κριτικών. Δίδοντας ένα παράδειγμα, η πολιτικοοικονομική κριτική για την εξάπλωση των καπιταλιστικών και αγοραίων πρακτικών εναντίον του κράτους, αποτυγχάνει να λάβει υπόψιν της την συμμετρική σχέση κράτους-αγοράς και της εν μέρει αλληλοεξάρτησής τους. Η φουκωϊκή ανάλυση υπερβαίνει τους δυϊσμούς γνώσης-ισχύος, κράτους-οικονομίας και υποκειμένου-ισχύος και επιχειρεί μία εμβάθυνση για την ανακάλυψη αυτών των σχέσεων και συσχετισμών.