Ρατσιστικά πρότυπα σε βιβλία και ΜΜΕ

Της Βούλας Παπαγιάννη, παιδαγωγός του Κέντρου Διαπολιτισμικής Αγωγής (ΚΕ.Δ.Α.) του Πανεπιστημίου Αθηνών

Πώς παρουσιάζονται τα ρατσιστικά πρότυπα στα βιβλία για παιδιά και νέους; Πώς μπορούμε να αναγνωρίσουμε κρυμμένες ρατσιστικές εκφράσεις και ιδέες, που έχουν ως αποδέκτες τα παιδιά; Στο παρακάτω κείμενο, η Βούλα Παπαγιάννη, παιδαγωγός του Κέντρου Διαπολιτισμικής Αγωγής (ΚΕ.Δ.Α.) του Πανεπιστημίου Αθηνών, παρουσιάζει μια τυπολογία της ρατσιστικής επιχειρηματολογίας. Στη συνέχεια, απαριθμεί ορισμένα κριτήρια ανίχνευσης του ρατσισμού σε βιβλία και ΜΜΕ, έτσι ώστε το κοινό να έχει τη δυνατότητα να διαπιστώνει στερεότυπα, προκαταλήψεις και διακρίσεις, που δεν είναι ορατά με την πρώτη ματιά.

Πρόκειται για να ένα απόσπασμα από το άρθρο της κας Παπαγιάννη, «Προσεγγίσεις της ψευδοθεωρίας του ρατσισμού. Κριτήρια ανίχνευσης ρατσιστικών προτύπων», που δημοσιεύτηκε στο βιβλίο «Διαπολιτισμική εκπαίδευση – Θεωρία και πράξη». Το βιβλίο επιμελήθηκαν οι Γιώργος Μάρκου και Χρήστος Παρθένης και εξέδωσε το Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, το 2011 στην Αθήνα.

Ρατσιστικά πρότυπα σε βιβλία και ΜΜΕ

Το βιβλίο αποτελεί ένα σχεδόν θεοποιημένο μέσο πληροφόρησης και επικοινωνίας που μέσα από το κείμενο, την εικόνα ή και τα δύο, στέλνει μηνύματα. Όταν τα βιβλία που απευθύνονται σε παιδιά ή νέους κρύβουν μέσα στο κείμενό τους αρνητικά μηνύματα ή λανθασμένες πληροφορίες για άλλους πολιτισμούς, λαούς, γλώσσες, αλλά και για μεμονωμένα άτομα, τότε παραχαράσσουν την ιστορία, διαστρεβλώνουν την αλήθεια και την πραγματικότητα, δημιουργούν και προωθούν λανθασμένα κριτήρια σκέψης και καταστρέφουν τα θεμέλια της λογικής τους και της επιστημονικής τους σκέψης. Αυτά τα φορτισμένα βιβλία τα «biased books» όπως τα χαρακτηρίζει η Gillian Klein (Reading into racism, Routledge, London/New York, σελ. 17.) δημιουργούν προκαταλήψεις στα παιδιά, προβάλλοντας αρνητικά στερεότυπα, δηλητηριάζοντας τον ψυχικό τους κόσμο και παραπλανώντας τη λογική τους.

Μία τυπολογία ρατσιστικής επιχειρηματολογίας κατά τον Becker (Das Gift der frühen Jahre, Lenoz Verlag, Zuerich, 1993) ομαδοποιεί τα ρατσιστικά πρότυπα, όπως εμφανίζονται σε βιβλία για παιδιά και νέους που προφανώς ισχύουν και για όλα τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και πληροφόρησης, ως σύνδρομα:

• Το σύνδρομο της απώθησης/ αποφυγής.
Η διάκριση σε βάρος ενός ή περισσοτέρων ανθρώπων αποσιωπείται, δεν αποτελεί πρόβλημα προς επίλυση, ούτε καν «γίνεται αντιληπτό».

• Το σύνδρομο της βιολογικοποίησης.
Συναντήσεις και αντιπαραθέσεις φυλών/ λαών/ ατόμων εξηγούνται με μια λαϊκιστή προσέγγιση της θεωρίας του Δαρβίνου. «Ο ισχυρός νικάει τον αδύναμο», τα ατομικά χαρακτηριστικά αντικαθιστώνται από εξωτερικά εθνοτικά γνωρίσματα.

• Το σύνδρομο της εναρμόνισης.
Ο «κατώτερος» μέσα από μία διαδικασία «ωρίμανσης», «καταφέρνει να αλλάζει» και να περάσει από την «αρνητική» κατηγορία στην «θετική».

• Το σύνδρομο της όασης.
Ένα και μοναδικό άτομο από την «αρνητική» ομάδα έρχεται σε αντιπαράθεση με πολλούς άλλους, αποδεχόμενο τελικά τον τρόπο ζωής των άλλων.

• Το σύνδρομο του ελλείμματος.
Η ατομική και κοινωνική κατάσταση των ανθρώπων της «αρνητικής» ομάδας μετρείται συγκρινόμενη με τα υψηλά standards της «θετικής» ομάδας και συνήθως προκύπτει έλλειμμα.

• Το σύνδρομο της βίας.
Εμφανίζεται όταν πρόκειται για κινήματα απελευθέρωσης και διεκδίκησης δικαιωμάτων των «κατωτέρων», με παθολογικοποίηση, στιγματισμό και εγκληματοποίηση των πρωταγωνιστών αυτών των αγώνων.

• Το σύνδρομο αποϊστοριοποίησης.
Αποσπασματική παρουσίαση της ιστορίας του ατόμου σε σχέση με αυτή της ομάδας/ έθνους, ή αποσπασματική παρουσία, ή αποσιώπηση της ιστορίας ενός λαού/ έθνους/ ομάδας.

Δεδομένου δε ότι τα ρατσιστικά πρότυπα στην παιδική και γενικά νεαρή ηλικία λειτουργούν ως ωρολογιακή βόμβα, απαιτούνται αντιρατσιστικές δράσεις ώστε να εξαλειφθούν εγκαίρως.

Κριτήρια ανίχνευσης ρατσισμού σε βιβλία και ΜΜΕ

Ο αγώνας πολιτών, επιστημόνων, κοινωνικών ομάδων και κοινωνικών κινημάτων κατά του ρατσισμού έχει φέρει αποτελέσματα και έτσι σε παγκόσμιο επίπεδο έχει μειωθεί η παρουσία του σε κραυγαλέες μορφές και χρησιμοποιούνται όλο και πιο συχνά μορφές λάθρου ρατσισμού είτε από άτομα, είτε από κοινωνικές ομάδες, έθνη ή και κυβερνήσεις κρατών, διεισδύουν αθόρυβα και είναι πολύ αποτελεσματικές.
Με τα παρακάτω κριτήρια δίνεται στους αναγνώστες και χρήστες των ΜΜΕ η δυνατότητα να αναγνωρίσουν και να διαπιστώσουν κρυμμένες ρατσιστικές εκφράσεις, ιδέες, στερεότυπα, προκαταλήψεις και διακρίσεις.

Τα κριτήρια που ακολουθούν δεν καταρτίστηκαν για να “αντιστρέψουν” την Ιστορία δηλαδή να εξιδανικευτούν οι “έγχρωμοι” και να υποδουλωθούν οι “λευκοί”, αλλά για να πάρουν τα πράγματα τη σωστή τους θέση. Δεν γίνεται δηλαδή προσπάθεια να αποσιωπηθούν ή να καλλωπιστούν καταστάσεις και γεγονότα, αλλά ούτε από την άλλη και να αναπαραχθούν σε βάρος κάποιων άλλων. Αναφέρονται σε σχολικά ή σε εξωσχολικά βιβλία, συμπεριλαμβανομένων και των λογοτεχνικών, και ΜΜΕ που απευθύνονται κύρια σε παιδιά και νέους.

Βασική πηγή αποτέλεσαν τα κριτήρια του Council on Interracial Books for Children New York που αποτέλεσαν και ουσιαστικό προσανατολισμό. Είναι διατυπωμένα υπό μορφή ερωτημάτων σηματοδοτώντας έτσι τη διερευνητική διαδικασία ανίχνευσης ρατσιστικών προτύπων στην οποία θα συμμετάσχει ο αναγνώστης, ο χρήστης ή καταναλωτής.

Τα κριτήρια ομαδοποιούνται σε τρεις ομάδες ως εξής:

Α) Δίνεται μονομερώς έμφαση στις αξίες και στους τρόπους ζωής της οικείας ομάδας

Β) Τάση για υποβιβασμό της εικόνας της άλλης ομάδας

Γ) Θεωρίες και απόψεις που εξηγούν και δικαιολογούν τις σχέσεις ανάμεσα σε διάφορες ομάδες

Ανάλυση κατηγοριών

Α) Δίνεται μονομερώς έμφαση στις αξίες και  στους τρόπους ζωής της οικείας ομάδας 

1) Ιστορία και γεωγραφία 

• Η επιλογή και παρουσίαση ιστορικών γεγονότων και εξελίξεων έγινε από ευρωκεντρική σκοπιά;
• Άλλες ήπειροι και λαοί υπάρχουν μόνο μετά την “ανακάλυψή” τους από τους Ευρωπαίους;
• Γίνεται αναφορά στην προαποικιακή περίοδο;
• Απελευθερωτικοί Αγώνες παρουσιάζονται ως στάσεις και πραξικοπήματα αντί ως επαναστάσεις;
• Η επαφή των άλλων λαών με τους Ευρωπαίους στο πέρασμα των αιώνων παρουσιάζεται ως ωφέλιμη για τις άλλες χώρες;
• Παρουσιάζονται άλλες χώρες ως εμπόδιο ή πρόβλημα για τους Ευρωπαίους ή τις τεχνολογικά προηγμένες και πλούσιες χώρες;

2) Τρόποι ζωής

• Παρουσιάζονται και αξιολογούνται θετικά μόνο ευρωπαϊκές ή απορρέουσες από αυτές αξίες, εξελίξεις, τρόποι ζωής, και θεσμοί;
• Παρουσιάζονται αυτοί οι τρόποι ζωής πάντα ως ανώτεροι ή καλύτεροι;
• Παρουσιάζονται επίσης ως νόρμες και πρότυπα για όλους τους λαούς;
• Παρουσιάζεται το επίπεδο ανάπτυξης της Ευρώπης και των άλλων προηγμένων τεχνολογικά και πλούσιων χωρών ως το υψηλότερο δυνατό σημείο ανάπτυξης;
• Παρουσιάζονται η εξουσία, η πρωτοβουλία και η ικανότητα λήψης αποφάσεων ως ικανότητες αποκλειστικά των Ευρωπαίων και ενδεχόμενα των πολιτών προηγμένων τεχνολογικά και πλούσιων χωρών;

3) Οικονομία

• Παρουσιάζονται τα οικονομικά, τεχνολογικά και βιομηχανικά επιτεύγματα των Ευρωπαίων και αντίστοιχα των προηγμένων τεχνολογικά και πλούσιων χωρών ως η κινητήρια δύναμη της Ιστορίας;

4) Γλώσσα και εικόνα

• Θεωρείται η μη ευρωπαϊκή γλώσσα “διάλεκτος” και ότι πρέπει να περιοριστεί ή να καταπιεστεί;
• Χαρακτηρίζονται μη Ευρωπαίοι “φυλές” και οι κατοικίες τους “καλύβες”;
• Χρησιμοποιούνται ευρωπαϊκές απόψεις (;) κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης για να περιγραφούν άλλες κοινωνίες υποτιμώντας και παραβλέποντας τις διαφορετικές κοινωνικές μορφές οργάνωσης και το πολιτισμικό κοντέξτ;

Β) Τάση για υποβιβασμό της εικόνας της άλλης ομάδας 

1) Ιστορία και γεωγραφία

• Γίνεται αναφορά στην ιστορία της καταπιεσμένης ομάδας μόνο σε σχέση με τους Ευρωπαίους, μόνο στο περιθώριο ή αποσιωπείται;
• Υπάρχει εξήγηση των ιστορικών γεγονότων και από την σκοπιά των καταπιεσμένων ομάδων;
• Γίνεται χρήση από την κυρίαρχη ομάδα χαρακτηρισμών όπως “ανθυγιεινή” ή “ερημική” για να περιγραφούν χώρες της υπόδουλης ομάδας, ενώ οι ίδιοι χαρακτηρισμοί δεν χρησιμοποιούνται σχεδόν ποτέ για την γεωγραφία της οικείας χώρας;
• Παρέχονται από ταμπέλες, χάρτες και την εικονογράφηση/φωτογράφηση μονομερείς πληροφορίες;
• Έχουν οι ήρωες της υπόδουλης ομάδας τα ίδια χαρίσματα, ιδιότητες, ικανότητες όπως και εκείνοι της κυρίαρχης ομάδας; Υπηρετούν τα ενδιαφέροντα της οικείας ομάδας ή αυτά της κυρίαρχης και γι αυτό επιβραβεύονται;

2) Τρόποι ζωής

• Συσχετίζεται συστηματικά και συνεχώς η υπόδουλη ομάδα με υπερβολική σεξουαλικότητα, μαγεία και μυστικισμό;
• Παρουσιάζονται οι τρόποι ζωής της καταπιεσμένης ομάδας με τρόπο αφελή και υπεραπλουστευμένο;
• Εκτιμάται ο τρόπος ζωής της καταπιεσμένης ομάδας σε σχέση με τον ευρωπαϊκό ή εννοούμενο ως δυτικό τρόπο ζωής ως δυσάρεστος, άχαρος, ακατάλληλος;
• Παρουσιάζονται ήθη και έθιμα, συνήθειες, γιορτές και επέτειοι της καταπιεσμένης ομάδας ως εξωτικοί;
• Παρουσιάζεται η προσέγγιση άλλων λαών στην ευρωπαϊκή ή στων τεχνολογικά προηγμένων και πλούσιων χωρών κουλτούρα ως επιθυμητή;

3) Οικονομία

• Παρουσιάζονται οι οικονομικές δραστηριότητες της καταπιεσμένης ομάδας κάτω από μη προνομιακή σκοπιά;
• Κατασκευάζονται ή αποσιωπούνται γεγονότα / στοιχεία που αφοράν στις οικονομικές σχέσεις της καταπιεσμένης ομάδας;

4) Γλώσσα και εικονογράφηση

• Χρησιμοποιεί ο συγγραφέας δύο μέτρα και δύο σταθμά που εκφράζονται και στην διατύπωση, όπως «βασιλιάς» για τους Ευρωπαίους και «φύλαρχος» για τους άλλους, οι «ιθαγενείς» απλά « σκοτώνονται» ενώ οι άποικοι «κατακρεουργούνται»;
• Χαρακτηρίζονται μη Ευρωπαίοι, ή ευρωπαϊκής καταγωγής και μη λευκοί συνήθως ως «τεμπέληδες», «προδότες» ή και με άλλα αντίστοιχα υποτιμητικά επίθετα;
• Υπάρχουν ιθαγενείς που είναι ναι μεν «ευγενείς», αλλά και «άγριοι»;
• Αποτελεί το «μαύρος» πάντα σύμβολο /συνώνυμο της υποτέλειας;

Γ) Θεωρίες και απόψεις που εξηγούν και δικαιολογούν τις σχέσεις ανάμεσα σε διάφορες ομάδες 

1) Ιστορία και γεωγραφία

• Παρουσιάζεται η αποικιακή περίοδος ως χρήσιμη για την καταπιεσμένη ή αποικισμένη ομάδα;
• Περιγράφεται η ευρωπαϊκή ανάμειξη ή των τεχνολογικά προηγμένων και πλούσιων χωρών στις εσωτερικές υποθέσεις χωρών του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου ως μεγαλόκαρδη ή ως απελευθερωτική πράξη;
• Δικαιολογείται ο ευρωπαϊκός επεκτατισμός ή αντίστοιχα των τεχνολογικά προηγμένων και πλούσιων χωρών σε αυτές τις χώρες του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου με τη δήθεν βιολογική και κληρονομική υπεροχή των προηγούμενων σε σχέση με τους άλλους λαούς;
• Αποσιωπείται η ιστορία αυτών των λαών πριν από την επαφή τους με τους Ευρωπαίους ή θεωρείται ως μη υπάρχουσα;
• Χαρακτηρίζεται μια χώρα του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου «άγνωστη» μέχρι να αντιληφθούν οι Ευρωπαίοι της ύπαρξή της;
• Παρουσιάζεται η εκδίωξη από την χώρα /τόπο καταγωγής μεγάλων ομάδων αυτόχθονων λαών ως ηρωική πράξη και αποτέλεσμα των ακούραστων προσπαθειών των εποίκων;
• Διαφαίνεται η τάση να δίνεται το γεωγραφικό στίγμα μιας χώρας μόνο σε σχέση με την Ευρώπη ή τις ΗΠΑ αντί σε σχέση με άλλες περιοχές / χώρες με τις οποίες υπάρχει μακρύτερη ιστορική σχέση;
• Παρουσιάζονται μια ομάδα / χώρα / λαός με τρόπο ώστε να φαίνονται ανίκανοι να εξελίξουν και να διατηρήσουν μια σταθερή κοινωνία πριν τους το διδάξουν οι Ευρωπαίοι;
• Δικαιολογούνται αποικιακές ή ιμπεριαλιστικές πράξεις με την χρήση εκφράσεων όπως «απολίτιστοι», «οπισθοδρομικοί», «πολεμικοί», «εχθρικοί», «ειδωλολάτρες»;
• Παρουσιάζονται εσωτερικά προβλήματα πρότερων αποικιών ως απόδειξη της ανικανότητας αυτών των λαών να αυτοκυβερνηθούν επιτυχώς;
• Χρησιμοποιούνται χάρτες, σχέδια και εικόνες για να δικαιολογηθεί ο ευρωπαϊκός επεκτατισμός σε «απολίτιστες» χώρες;

2) Βιολογία

• Παρουσιάζονται πολιτισμικές διαφορές ως κληρονομημένες από γενιά σε γενιά;
• Επικροτείται η άποψη ότι ούτως ή άλλως επιβιώνει ο πιο ισχυρός γιατί αυτό αποτελεί διαδικασία επιλογής της ίδιας της φύσης;
• Παρουσιάζουν τα φύλα με διαφορετικά επίπεδα νοημοσύνης και δεξιοτήτων;
• Ταυτίζονται σωματικά χαρακτηριστικά με διαφορετικά επίπεδα νοημοσύνης, ικανοτήτων και καταβολών;
• Υποβιβάζονται άνθρωποι και των δύο φύλων παρουσιαζόμενοι με έμφαση στα γεννητικά χαρακτηριστικά του φύλου τους;

3) Οικονομία

• Παρουσιάζεται η φτώχεια ως έλλειψη βιομηχανικών αγαθών για τα οποία οφείλουν να φροντίσουν οι Ευρωπαίοι;
• Ο δρόμος της εξέλιξης οδηγεί μόνο στις ευρωπαϊκές μορφές τεχνολογίας;
• Οι φτωχοί πάντα «δέχονται βοήθεια» με το να παίρνουν χρήματα;
• Πρέπει η ευρωπαϊκή οικονομική τάξη οπωσδήποτε να εξαπλωθεί και στις άλλες χώρες επειδή «αυτές μόνες τους δεν τα καταφέρνουν»;
• Αποτελούν «ο φιλελευθερισμός», το κυνήγι του κέρδους και ο ανταγωνισμός προϋποθέσεις για την σφαιρική ανάπτυξη ή την ευδαιμονία ενός έθνους;
• Αποσιωπούνται ή απενοχοποιούνται οικονομικά κίνητρα εκμετάλλευσης;
• Παρουσιάζεται η «αναπτυξιακή βοήθεια» ως καθαρά ανθρωπιστικό στοιχείο στις διεθνείς σχέσεις;

4) Γλώσσα και εικονογράφηση

• Ο κόσμος περιγράφεται μοιρασμένος σε «λευκό» και σε «έγχρωμο»;
• Απεικονίζονται οι μαύροι πάντα ως οι καλύτεροι αθλητές;
• Γίνονται διακρίσεις σε αξίες όσον αφορά ιδιοκτησία και τόπο κατοικίας, όπως «οικία / σπίτι» και «καλύβα»;
• Η Ευρώπη «αναπτύσσει» τον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο;
• «Υποδέχονται» οι χώρες του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου τους τουρίστες από την Ευρώπη και τις άλλες προηγμένες τεχνολογικά και πλούσιες χώρες;

5) Θρησκεία

• Θεωρείται ότι όποιος δεν είναι χριστιανικής πίστεως είναι αμαρτωλός;
• Δικαιολογείται κάθε αδικία με δήθεν προσπάθεια συνετισμού για να σωθούν οι ψυχές των «αμαρτωλών»;
• Παρουσιάζονται άλλες θρησκείες ως μαγγανεία, μαγεία, δεισιδαιμονία;
• Χαρακτηρίζεται η Ευρώπη ως ο τόπος από όπου ξεκίνησε η Ρεφορμασιόν και ως εκ τούτου είναι υπεύθυνη για την καθαρή χριστιανική θρησκεία παντού;
• Πρέπει η χριστιανική πίστη να εκδηλώνεται μόνο με έναν μοναδικό τρόπο παγκοσμίως;
• Ο Χριστιανισμός παρουσιάζεται με τέτοιο τρόπο που ο διάλογος με άλλους λαούς να φαίνεται προβληματικός ή ανήθικος;
• Παρουσιάζονται οι ευρωπαϊκές εκκλησίες ως «υπεύθυνες για τις νεώτερες εκκλησίες», ως δότριες και οι εκκλησίες του λεγόμενου Τρίτου Κόσμου ως εξαρτώμενες και παραλήπτες δηλαδή με τρόπο που να υποδηλώνεται η ύπαρξη πατερναλιστικής σχέσης;
• Θεωρούνται άγραφοι και συναισθηματικοί τρόποι έκφρασης της χριστιανικής πίστης ως υποτελείς σε σχέση με την «βιβλική πίστη»;
• Υποτίθεται ότι ο Θεός επιτρέπει να υπάρχει μια μη ανατρέψιμη παγκόσμια τάξη, σύμφωνα με την οποία υπάρχουν φτωχοί και άρρωστοι άνθρωποι;
• Παρουσιάζονται τα πάθη των φτωχών και των καταπιεσμένων ως προνόμιο και θέλημα Θεού;
• Γίνεται διάκριση ανάμεσα σε «ειδωλολατρική προσευχή», «εβραϊκή προσευχή» και «σωστή προσευχή»;
• Παρουσιάζεται σε συναισθηματικά ιδιαίτερα φορτισμένες εικόνες χωρίς κανένα ενδοιασμό η παραδοσιακή αντίθεση ανάμεσα σε «μαύρο» και «λευκό», «αμαρτωλό» και «αγνό», «βρώμικο» και «άσπιλο»;

Απόσπασμα απο το άρθρο «Προσεγγίσεις της ψευδοθεωρίας του ρατσισμού. Κριτήρια ανίχνευσης ρατσιστικών προτύπων»
Δημοσιεύτηκε στο βιβλίο «Διαπολιτισμική εκπαίδευση – Θεωρία και πράξη».

unhcr.gr