Το Κοινωνικό Κεφάλαιο

Μετάφραση / Απόδοση: Ντούνης Ανδρέας

Η απαρχή της έννοιας του κοινωνικού κεφαλαίου εντοπίζεται στις αρχές του εικοστού αιώνα, όταν και οι μεταρρυθμιστές του εκπαιδευτικού συστήματος την χρησιμοποίησαν για να ενθαρρύνουν τη σχολική συμμετοχή.

Σύμφωνα με τον James Samuel Coleman,

Το κοινωνικό κεφάλαιο προσδιορίζεται από τη λειτουργία του. Δεν αποτελεί μία μοναδιαία οντότητα, αλλά μία ποικιλία διαφορετικών οντοτήτων που περιέχουν δύο κοινά χαρακτηριστικά: όλες οι οντότητες αποτελούνται από κάποια πτυχή της κοινωνικής δομής, διευκολύνοντας παράλληλα συγκεκριμένες δράσεις για τα άτομα που βρίσκονται εντός της δομής. Όπως και οι έτερες μορφές κεφαλαίου, το κοινωνικό κεφάλαιο είναι παραγωγικό, καθιστώντας δυνατή την επίτευξη συγκεκριμένων σκοπών που δεν θα ήταν δυνατόν να επιτευχθούν επί τη απουσία του.

Πιο πρόσφατα, οι Francis Fukuyama και Robert Putnam κατέστησαν δημοφιλέστερη την έννοια του κοινωνικού κεφαλαίου. Οι Lisa Berkman και Ichiro Kawachi υπογράμμισαν τρείς γενικεύσεις που είναι κοινές στους ποικίλους προσδιορισμούς της έννοιας του κοινωνικού κεφαλαίου. Πρωτίστως, το κοινωνικό κεφάλαιο εδράζεται στην έννοια του «κοινωνικού» – αποτελώντας «ένα στοιχείο της συλλογικότητας (γειτονιά, κοινότητα, κοινωνία) στην οποία ανήκει το άτομο». Δευτερευόντως, σημείωσαν ότι το κοινωνικό κεφάλαιο αποτελεί ένα δημόσιο αγαθό. Επιπρόσθετα, θα πρέπει να εκλαμβάνεται και ως «ένα παράγωγο στοιχείο των κοινωνικών σχέσεων» (byproduct of social relationships).

Το κοινωνικό κεφάλαιο δημιουργεί τις δυνατότητες για παραγωγική και συνεργατική δραστηριότητα. Σύμφωνα με τον Putnam, το κοινωνικό κεφάλαιο αποτελείται από τα «δίκτυα, τις νόρμες και την κοινωνική εμπιστοσύνη που διευκολύνουν τον συντονισμό και τη συνεργασία για το κοινό όφελος». Για τον Putnam, σημαντικοί δείκτες του κοινωνικού κεφαλαίου είναι τα επίπεδα εμπιστοσύνης, η εκλαμβανόμενη αμοιβαιότητα (perceived reciprocity) και η έκταση της συμμετοχής σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (civic associations). Το κοινωνικό κεφάλαιο μπορεί να ειδωθεί ως ένα από τα οφέλη που «απορρέουν από την εμπιστοσύνη, την αμοιβαιότητα, την πληροφόρηση και τη συνεργασία που σχετίζεται με τα κοινωνικά δίκτυα». Το κοινωνικό κεφάλαιο δημιουργεί (προστιθέμενη) αξία για τους ανθρώπους που διασυνδέονται και σε ορισμένες περιπτώσεις και για τα άτομα εκτός του κοινωνικού δικτύου (bystanders).

Τρείς σημαντικοί δείκτες του κοινωνικού κεφαλαίου είναι: (1) οι νόρμες, οι αξίες και οι στάσεις, (2) τα δίκτυα, και (3) οι συνέπειες. Η εμπιστοσύνη αποτελεί μία στάση-κλειδί για τη δημιουργία κοινωνικού κεφαλαίου. Έχει την ικανότητα και την προοπτική να μετασχηματίζει τους «ανθρώπους που επιδιώκουν να εκπληρώσουν μόνο το προσωπικό τους συμφέρον» (self-interested and self-seeking) σε ανθρώπους που επιδιώκουν μία συναδελφική και συνεργατική συμπεριφορά και στάση ζωής. Δοθέντος αυτού του γεγονότος, ο βαθμός εμπιστοσύνης σε μία σχέση αποτελεί συχνά ένα αξιόπιστο μέτρο για τον βαθμό του υφιστάμενου κοινωνικού κεφαλαίου.

Η εμπιστοσύνη διευκολύνει τη γενικευμένη αμοιβαιότητα των σχέσεων. Εν συνεχεία, η γενικευμένη αμοιβαιότητα οδηγεί τις διαπροσωπικές σχέσεις πέρα από το πλαίσιο των «παροχών και αντιπαροχών μεταξύ δύο ατόμων» κατά τις οποίες τα άτομα επιζητούν μία άμεση «ανταπόδοση της προσφοράς τους». Όταν οι άνθρωποι αποτελούν μέλη μίας κοινότητας όπου οι διαδράσεις τους «κυριαρχούνται» από μία γενικευμένη αμοιβαιότητα, γνωρίζουν ότι θα αποτελέσουν ωφελούμενοι σε μία μεταγενέστερη χρονική στιγμή, και αρκετές φορές μάλιστα από τις πράξεις ενός διαφορετικού ατόμου.

Δίχως τα θεμέλια της εμπιστοσύνης, η γενικευμένη αμοιβαιότητα θα ήταν αδύνατον να επιτευχθεί, και δίχως τη γενικευμένη αμοιβαιότητα, θα υπήρχε χαμηλός ή ακόμη και μηδενικός βαθμός ύπαρξης κοινωνικού κεφαλαίου. Η προθυμία των ανθρώπων να αναλάβουν ένα καθήκον για έναν άλλο άνθρωπο βασίζεται στην εμπιστοσύνη ότι θα αποτελέσουν οι ίδιοι «ωφελούμενοι» μίας παρόμοιας ευγενικής πράξης σε μία μελλοντική χρονική στιγμή.

Πηγή: Patricia Illingworth, The Duty to Promote Social Capital στο Dawson Angus (edited), The Philosophy of Public Health, p.p 39-40, Ashgate Publishing, 2009.

socialpolicy.gr