Γιατί η κοινωνιολογία είναι απαραίτητη στο σχολείο

Ζαφράς Ιωάννης

Οι πρόσφατες αλλαγές στην παιδεία ήρθαν να αναγγείλουν μια αλλαγή για τους μαθητές της θεωρητικής κατεύθυνσης: Κοινωνιολογία αντί Λατινικών, ως πανελλαδικώς εξεταζόμενο μάθημα για την είσοδο στην τριτοβάθμια εκπαίδευση. Είναι εντελώς άσκοπο να διολισθαίνει κανείς στην παγίδα της σύγκρισης των δυο αυτών μαθημάτων. Τα Λατινικά, η γνώση των οποίων δήλωνε βαθιά μόρφωση και καλλιέργεια για πολλούς αιώνες, απετέλεσαν τη «φωνή» του επιστημονικού λόγου έως το 18^ο αιώνα. Αναμφίβολα δεν είναι μια νεκρή γλώσσα, αν όπου νεκρή συνδηλώνεται ο χαρακτηρισμός «άχρηστη».

Κάθε αναλυτικό πρόγραμμα κλασικής παιδείας προβλέπει τη διδασκαλία των Λατινικών, ενώ η σημασία τους αυξάνεται ακόμη περισσότερο, αν συνυπολογίσουμε τη συμβολή τους στην κατανόηση κάθε Λατινογενούς γλώσσας (Ισπανικών, Ιταλικών, Γαλλικών). Ωστόσο, στο κείμενο αυτό θα επιχειρηματολογήσω υπέρ της χρησιμότητας της Κοινωνιολογίας, ελπίζοντας να δικαιώσω αυτή την αλλαγή.

Η Κοινωνιολογία, είναι μια νέα, σχετικά επιστήμη εφαρμοσμένη με δικά της εργαλεία ανάλυσης.  Σκοπός της είναι η ερμηνεία της σύνθετης κοινωνικής πραγματικότητας, των ανθρώπων ως σύνολα, τις σχέσεις τους και των διαφόρων κοινωνικών φαινομένων. Η ιδιότητά της να μελετά αυτό που πολλές φορές δεν είναι ορατό (Bourdieu) την κάνει εξαιρετικά ενδιαφέρουσα: οι κοινωνικές ανισότητες, η πατριαρχία, η εξαιρετικά άνιση κατανομή των τύπων εξουσίας στους ανθρώπους είναι φαινόμενα που δε μπορούν να μελετηθούν σε ένα εργαστήριο, όπως για παράδειγμα βασικά φαινόμενα της φυσικής, της βιολογίας και της χημείας. Ωστόσο αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της κοινωνίας μας και ως εκ τούτου χρήζουν διερεύνησης.  Παρακάτω αναπτύσσω συνοπτικά βασικές χρήσεις της και γιατί είναι απαραίτητη στο σχολείο:

• Η Κοινωνιολογία μας βοηθά να κατανοήσουμε καλύτερα την κοινωνία και τις συνθήκες υπό τις οποίες δρούμε ως κοινωνικά όντα : Αν ισχύει η παραδοχή του Αριστοτέλη ότι είμαστε όντα κοινωνικά, τότε και η δράση μας μέσα στην κοινωνία δεν είναι ανεξάρτητη και εξωτερική των συνθηκών: Οι υλικές συνθήκες της ιστορίας συνδιαμορφώνουν την ατομική μας δράση. Έτσι, η παράλληλη σύμπραξη ιστορίας και κοινωνιολογίας εντάσσει το άτομο σε ένα ιστορικό πλαίσιο που το βοηθά να κατανοήσει τον εαυτό του στον ιστορικό χρόνο, να αποδεσμευτεί από χρόνιες προκαταλήψεις και να αποκτήσει μια κριτική αντίληψη της κοινωνίας του.
• Η κοινωνιολογία είναι η επιστήμη της αλλαγής: Μέσα στον ανθρώπινο ιστορικό χρόνο, κανένα θεσμικό καθεστώς δεν ανατράπηκε χωρίς κάποιου είδους επανάσταση και καμία επανάσταση δεν είχε επιτυχία χωρίς τη συμβολή της κοινωνίας, ως βάσης κάθε κοινωνικής αλλαγής. Η «κοινωνική συνείδηση» που συχνά αναφέρεται στην Κοινωνιολογία επέρχεται μόνο με την απόρριψη διαχρονικά ισχυρών αντιλήψεων («κυρίαρχες ιδεολογίες») και τη σταδιακή αντικατάστασή τους με νέους τρόπους θέασης της πραγματικότητας ανθεκτικούς στη βάσανο του θετικού πνεύματος, έτσι όπως καθιερώθηκε μετά τη Γαλλική επανάσταση. Αυτό, άλλωστε, διαφοροποιεί την επιστήμη από κάθε είδους μη- επιστήμης: η ικανότητα αναστοχασμού και κριτικής ενδοσκόπησης, η οποία καταρρίπτει συστήματα μέχρι τότε καθιερωμένα και επιφέρει προοδευτικές αλλαγές. Καμία κοινωνική πρόοδος δε συντελέστηκε χωρίς να ασκηθεί κριτική σε ένα προηγούμενο σύστημα αξιών και αντιλήψεων. Προτού ξεπεραστεί μια αναχρονιστική αντίληψη και χαρακτηριστεί ως τέτοια, ο κοινωνικός επιστήμονας είναι επιφορτισμένος με τη συστηματική μελέτη της, την κατανόηση των συνθηκών που την έφεραν στην επιφάνεια και τη γύμνωσή της από κάθε είδους λογικοφανούς επιχειρήματος.  Βιώματα όπως το Ολοκαύτωμα και η ιδέα της «Άριας Φυλής» δε θα μπορούσαν ποτέ να ερμηνευτούν και να αποδομηθούν χωρίς τη συμβολή της Κοινωνιολογίας.
• Η κοινωνιολογία είναι χρήσιμη για την κατανόηση των διαφόρων ειδών κοινωνικών κρίσεων: Σε μια εποχή έντονου φανατισμού και μισαλλοδοξίας, η μελέτη της Κοινωνιολογίας ως συγκριτικής επιστήμης μας εξοπλίζει με κριτική σκέψη, μας διδάσκει την αντίσταση σε «εύκολες λύσεις», όπως οι ακρότητες κάθε είδους (νεοναζισμός) και αποδεικνύει την ισχύ μιας βασικής αρχής της : Οι ιστορικές, υλικές συνθήκες διαμορφώνουν την κοινωνική πραγματικότητα που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε. Για να θυμηθούμε τα λόγια του C. Wright Mills, « κανένα άτομο και καμιά κοινωνία δε δύναται να κατανοηθούν επί μέρους, εάν δεν τα κατανοήσουμε ταυτόχρονα».
• Η κοινωνιολογία μπορεί να λειτουργήσει ως ο συνδετικός κρίκος του παρόντος με το παρελθόν και το μέλλον: κανένα παρελθόν δεν εγγράφεται επιτυχώς στη συλλογική μνήμη ενός λαού, αν είναι ανιστόρητος και κανένα μέλλον δε μπορεί να εγγυηθεί την κοινωνική αλλαγή, εάν οι πολίτες της δεν είναι επαρκώς ευαίσθητοι σε κοινωνικά ζητήματα. Η μελέτη του κοινωνικού κόσμου και των προβλημάτων του είναι απαραίτητη όχι μόνο γιατί κάθε γενιά καλείται να έρθει αντιμέτωπη με αυτά αλλά και να δώσει λύσεις συμβάλλοντας στην κληροδότηση ενός καλύτερου κόσμου για τις επόμενες γενιές.

Αν οι παραπάνω σκέψεις δίνουν την εντύπωση ενός υπερβολικά αισιόδοξου εγχειρήματος για ένα απλό μάθημα Λυκείου και μάλιστα στα πλαίσια της εξετασιοκεντρικής αντίληψης, ας αναλογιστούμε για ακόμη μια φορά την ποιότητα της παιδείας που θέλουμε: μια παιδεία εργαλειακή, στείρα και ασύνδετη με τον κόσμο μας ή μια παιδεία δημιουργική και κριτική ; Ο τρόπος που διδάσκεται ένα μάθημα και λιγότερο το περιεχόμενό του το κάνουν ενδιαφέρον και συναρπαστικό.  Συνεπώς, η διδασκαλία της Κοινωνιολογίας μπορεί να είναι η πύλη ενός φοβερού ταξιδιού σε έναν κόσμο σκληρό, σύνθετο και συνάμα δυναμικό ή απλώς μια ακόμη αφηγηματικού τύπου συσσώρευση πληροφοριών και γεγονότων, χωρίς καμία κοινωνιολογική αξία. Είναι στο χέρι μας να κάνουμε το μάθημα αυτό επέκταση του σύγχρονου κόσμου με τις προκλήσεις και τα «στοιχήματα» της κοινωνίας μας.