Pierre Bourdieu: Η αυταπάτη της βιογραφίας

Η ΑΥΤΑΠΑΤΗ ΤΗΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΑΣ

Η ιστορία της ζωής είναι μια από αυτές τις κοινά αποδεκτές έννοιες που εισήχθησαν στον κόσμο της επιστήμης – κατ’ αρχάς στην εθνολογία και κατόπιν, πιο πρόσφατα και όχι χωρίς αντιδράσεις, στην κοινωνιολογία. Όταν μιλάμε για την ιστορία της ζωής σημαίνει ότι προϋποθέτουμε, και αυτό είναι σημαντικό, πώς η ζωή αποτελεί μια ιστορία και ότι μια ζωή συντίθεται από το σύνολο των γεγονότων που η ατομική ύπαρξη νοεί ως μια ιστορία και ως την αφήγηση της ιστορίας αυτής.

Αυτό ακριβώς λέει η κοινή λογική, δηλαδή η συνήθης γλώσσα που περιγράφει τη ζωή ως μια ατραπό, μια οδό που έχει τα σταυροδρόμια της (θυμηθείτε τον Ηρακλή που επιλέγει ανάμεσα στην Αρετή και στην Κακία), ή ως μια πορεία, μία διαδρομή, ένα cursus, ένα πέρασμα, ένα ταξίδι, έναν προσανατολισμό, μια γραμμική μετάθεση που περιλαμβάνει μια αρχή (“το ξεκίνημα του βίου”), κάποια στάδια, και ένα τέλος με την διτή έννοια του τέρματος και του σκοπού (“θα βρει τον δρόμο του” σημαίνει για κάποιον ότι θα επιτύχει, ότι θα έχει μια καλή σταδιοδρομία), ένα τέλος της ιστορίας.

Αυτό ισοδυναμεί με το να αποδεχθούμε τη φιλοσοφία της ιστορίας με την έννοια της διαδοχής των ιστορικών συμβάντων, η οποία ενέχεται σε μια φιλοσοφία της ιστορίας με την έννοια της ιστορικής αφήγησης και άρα, εν συντομία, σε μια θεωρία της αφήγησης είτε πρόκειται για ιστορική ή για μυθιστορηματική αφήγηση, και κυρίως για την βιογραφία ή την αυτοβιογραφία.

Χωρίς να εξαντλήσουμε εδώ το ζήτημα, μπορούμε να επιχειρήσουμε να εντοπίσουμε κάποιες από τις προϋποθέσεις αυτής της θεωρίας. Κατ’ αρχάς το γεγονός ότι η “ζωή” συνιστά ένα όλον, ένα συναφές και προσανατολισμένο σύνολο, το οποίο είναι δυνατόν και πρέπει να γίνει γνωστό ως ενιαία έκφραση μιας υποκειμενικής και αντικειμενικής “πρόθεσης”, ενός σχεδίου: η έννοια του Sartre περί του “πρωτογενούς σχεδίου” θέτει καθαρά ακριβώς αυτό που ενέχεται στο “ήδη” στο “από τα πρώτα χρόνια της ζωής του” κλπ., στις συνήθεις βιογραφίες, ή στο “πάντοτε” (“πάντοτε αγαπούσα τη μουσική”) των “ιστοριών ζωής”. Αυτή η ζωή που είναι οργανωμένη σαν μια ιστορία κυλά σύμφωνα με μια χρονολογική τάξη που είναι και λογική τάξη επίσης, ξεκινώντας από μια αφετηρία, από μια αρχή που δηλώνει εξίσου την καταγωγή αλλά και την αιτία, τον λόγο της ύπαρξης, και καταλήγοντας στο τέρμα που συνιστά συγχρόνως το σκοπό (telos).

Η αφήγηση, βιογραφική ή αυτοβιογραφική, εκθέτει τα γεγονότα που ακόμα και αν δεν έχουν διαδραματισθεί με την ακριβή χρονολογική διαδοχή της αφήγησης (όποιος συλλέγει τις ιστορίες και τα γεγονότα μιας ζωής οφείλει να γνωρίζει ότι είναι αδύνατον να ξαναβρεί την ακριβή χρονολογική σειρά τους), τείνουν να οργανώνονται σε προσδιορισμένες περιόδους ανάλογα προς τους νοητούς συσχετισμούς.

Το υποκείμενο και το αντικείμενο της βιογραφίας (ο ερευνητής κι αυτός του οποίου η ιστορία καταγράφεται από τον πρώτο) έχουν κατά κάποιον τρόπο κοινό συμφέρον να αποδεχθούν το αίτημα νοήματος της ύπαρξης, της οποίας καταγράφεται ο βίος (και συνεπώς της κάθε ύπαρξης).

Δικαιούμεθα αναμφίβολα να υποθέσουμε ότι η αυτοβιογραφική αφήγηση εμπνέεται πάντοτε, σε κάποιο βαθμό τουλάχιστον, από τη μέριμνα να δώσουμε νόημα, λόγο, να εξαγάγουμε μια λογική που θα μας επιτρέψει να συγκροτήσουμε νοητούς συσχετισμούς – όπως η σχέση του αποτελέσματος με την αιτία – ανάμεσα στις διαδοχικές καταστάσεις που νοούνται ως στάδια μιας αναγκαίας εξέλιξης. (Είναι πιθανόν αυτή η αναγκαιότητα να πηγάζει από το ιδιαίτερο κάθε φορά συμφέρον που συσχετίζεται με τη θέση και την τροχιά που χάριν της έρευνας εισέρχονται στο βιογραφικό εγχείρημα) [1]. Η τάση να ιδεολογικοποιεί κάποιος την ίδια τη ζωή του, επιλέγοντας κάποια σημαντικά γεγονότα και εγκαθιδρύοντας μεταξύ τους σχέσεις αιτιότητας και συνάφειας, βρίσκει πάντοτε θετική ανταπόκριση από τον βιογράφο ο οποίος, ξεκινώντας πάντοτε από τις δικές του ερμηνευτικές διαθέσεις, αποδέχεται αυτήν την τεχνητή κατασκευή νοήματος.

[1] F. Muel – Dreyfus, Le Metier d’ educateur, Παρίσι, Minuit, 1983.

Πηγή: Pierre Bourdieu, Πρακτικοί Λόγοι για τη Θεωρία της Δράσης, Μετάφραση: Ράνια Τουτουντζή, Εκδόσεις Πλέθρον, 2000.