Μαξ Βέμπερ: Ιδεότυπος και Τύποι Νομιμοποιημένης Κυριαρχίας

Ζαφράς Ιωάννης

Προπτυχιακός Φοιτητής

Τμήμα Κοινωνιολογίας Πάντειο Πανεπιστήμιο

Στο έργο του σημαντικού Κοινωνικού Επιστήμονα Max Weber συναντούμε ορισμένες έννοιες ,οι οποίες ως μεθοδολογικά εργαλεία έχουν ως στόχο την καλύτερη ερμηνεία της σύνθετης κοινωνικής πραγματικότητας . Μια απ’ τις πιο συζητημένες έννοιες στο έργο του είναι  αυτή του «ιδεότυπου» ,η οποία έχει δημιουργήσει μια πληθώρα προβληματισμών σχετικά με το περιεχόμενό της κατά καιρούς. Αρχικά, ο ιδεότυπος είναι μια θεωρητική κατασκευή και δεν αντιπροσωπεύει ένα εμπειρικό εύρημα[1], ούτε προσπαθεί να γενικεύσει έννοιες ,ιδέες  και πολύπλοκες κοινωνικές νοηματοδοτήσεις, καθώς για τον Βέμπερ γενίκευση σημαίνει απομάκρυνση  από την αλήθεια και το αληθινό περιεχόμενο[2].

Ο ίδιος θεωρεί πως ‘’μόνο εκκινώντας από έναν καθαρό (ιδεατό) τύπο είναι δυνατή η κοινωνική περιπτωσιολογία’’[3]. Σύμφωνα με τον καθηγητή Ν. Τσίρο, ο ιδεότυπος είναι μια ‘’επαυξημένη νοήματος’’, μια απόπειρα ουτοπικής εκλογίκευσης της εμπειρικής πραγματικότητας[4] ,χωρίς όμως αυτή η απόπειρα να είναι δέσμια γενικευτικών και αφαιρετικών στόχων που σκοπό έχουν την καθολική ισχύ και εφαρμογή τους στις διάφορες ιστορικές κοινωνίες.

Η αποτελεσματικότητα κατασκευής των ιδεατών τύπων έγκειται στον αν κατάφερε η κοινωνιολογική έρευνα να ‘’κατανοήσει ερμηνευτικά τη σημασία και την αιτιοκρατική σχέση συγκεκριμένων πολιτισμικών φαινομένων’’[5]. Έτσι , η Κοινωνιολογία σαν επιστήμη νοήματος, κατασκευάζει ιδεατούς τύπους των κοινωνικών φαινομένων ,των θεσμών και των κοινωνικών σχέσεων ,όπως η πολιτική ,η εξουσία, το κράτος, η γραφειοκρατία, οι διάφοροι τύποι ορθολογικότητας κλπ. Στην ουσία, είναι μια απόπειρα γνωσιοθεωρητικού προσανατολισμού του Βέμπερ να κατηγοριοποιήσει τη γνώση που παράγει η κοινωνική πραγματικότητα και να την εντάξει στο εμπειρικά ισχύον κοινωνικό πράττειν.

Όσον αφορά στην πολιτική , η συμβολή του Βέμπερ είναι μεγάλη, καθώς όχι μόνο ο ίδιος συνέβαλε στην ανάπτυξη της Πολιτικής Κοινωνιολογίας σε τέτοιο βαθμό που να θεωρείται διακριτός Κοινωνιολογικός κλάδος ,αλλά εισήγαγε και τους κλασικούς πλέον τρεις τύπους κυριαρχίας που παρατηρούνται ως κοινωνικές πρακτικές . Κατανοώντας ότι μια κοινωνική σχέση εξουσίας προϋποθέτει δυο μέρη ,τον εξουσιαστή και τον εξουσιαζόμενο νοείται ότι διαμορφώνεται ένα δίπολο σχέσεων διαταγής -υποταγής [6] , καθώς δε δύναται να υπάρξει σχέση εξουσίας χωρίς κάποιον βαθμό –εθελούσιας ή μη δε μας ενδιαφέρει- υποταγής. Ας δούμε αρχικά τους τρεις θεμελιώδεις ορισμούς που βλέπουν την κοινωνική σχέση ως πιθανότητα:

Δύναμη (Macht) : Η πιθανότητα ένα πρόσωπο να πραγματοποιήσει τη δική του βούληση μέσα σε μια κοινωνική σχέση υπερνικώντας κάθε αντίθεση, αδιάφορο που στηρίζεται η πιθανότητα αυτή.

Κυριαρχία (Herrschaft): Η πιθανότητα ορισμένα πρόσωπα να πειθαρχήσουν σε μια επιταγή με ορισμένο περιεχόμενο.

Πειθαρχία: Η πιθανότητα μια καθορισμένη ομάδα προσώπων, με ασκημένη συμπεριφορά, να έχει ακριβή, αυτόματη και στερεότυπη υπακοή σε μια διαταγή.

Οι τρεις τύποι κυριαρχίας σύμφωνα με τον Βέμπερ

Ο Βέμπερ διακρίνει τη νομική-ορθολογική (legale Herrschaft), την παραδοσιακή (traditionale Herrschaft) και τη χαρισματική κυριαρχία (charismatische Herrschaft). Κάθε μια έχει διαφορετική βάση νομιμοποίησης ,δηλαδή δικαιολογεί ως αναγκαία την ύπαρξή της με διαφορετικό τρόπο και απαντά σε διαφορετικές ενίοτε κοινωνίες στην ιστορία.

Έτσι ,

• Η νομική-ορθολογική κυριαρχία δημιουργείται μέσω της ενεργοποίησης της ισχύος οποιουδήποτε θετικού δικαίου και της πίστης των ατόμων (ήτοι των πολιτών ) στην αξία των θεσμών των θετικών διατάξεων, δηλαδή των νόμων. Στην κυριαρχία αυτή οι εξουσιαζόμενοι έχουν την υποχρέωση υπακοής σε εκείνους που κλήθηκαν να ασκούν την εξουσία και να εκδίδουν εντολές [7]. Αυτός ο τύπος κυριαρχίας είναι ίδιον του σύγχρονου ,ορθολογικά οργανωμένου κράτους ,το οποίο μέσω της γραφειοκρατίας διεκπεραιώνει όλες τις υποχρεώσεις του απέναντι στους πολίτες με μια δράση ορθολογικά προσανατολισμένη προς το σκοπό , δηλαδή αντικειμενική ,ψυχρή και υπολογιστική. Τα άτομα που κατέχουν θέσεις εξουσίας στη νομική κυριαρχία, δηλαδή το διοικητικό επιτελείο  της γραφειοκρατίας δεν κατέχει  τις θέσεις, ούτε τις ιδιοποιείται ,αλλά απλώς τις ασκεί.

• Η παραδοσιακή κυριαρχία έχει ως βάση νομιμοποίησης την αυθεντία του αιωνίως χθεσινού, δηλαδή προβάλλει ως δικαιολογία ύπαρξης τη βιωμένη συνήθεια μιας ορισμένης κατάστασης ως τέτοια και στηρίζεται στην πίστη στην ιερότητα ισχυουσών παραδόσεων. Έτσι , τα ‘’καθαγιασμένα ήθη και οι παραδεδομένοι κανόνες ‘’[8] είναι αυτοί οι οποίοι ισχύουν στην παραδοσιακή κυριαρχία, η οποία ως σύστημα άσκησης κυριαρχίας είναι εξαιρετικά στατικό και άτεγκτο. Βασικά ιστορικά παραδείγματα όπου ασκείται παραδοσιακός τύπος κυριαρχίας είναι η πατριαρχική κοινωνία που απαντά σε πολλές ιστορικές κοινωνίες και θεωρεί τον άνδρα ως κύριο –εξουσιαστή (Herr) αλλά και η φεουδαρχία και ο πατριμονισμός.

• Η χαρισματική κυριαρχία ,η οποία εδράζεται στην ‘’ασυνήθιστη αφοσίωση στην ιερότητα ,την πίστη ή τον ηρωισμό ενός προσώπου εξαιτίας της εξαιρετικά ασυνήθιστης προσωπικότητας και των χαρισμάτων αυτού’’[9]. Η βάση νομιμοποίησης είναι λοιπόν η αυθεντία του εξαιρετικά ασυνήθιστου προσωπικού χαρίσματος. Εδώ , ο χαρισματικός αρχηγός (Fuhrer) οδηγεί τους ακολούθους του, τους νέους (Junger) καθώς οι σπάνιες ηγετικές του ικανότητες, όπως ο ηρωισμός, οι δεξιότητες , δύναμη του πνεύματος και οι αποκαλύψεις του είναι προφητικές . Η χαρισματική κυριαρχία είναι επιρρεπής στην αλλαγή, καθώς ασκείται καθόσον ο αρχηγός εμπνέει τους ακολούθους του και διατηρεί τις εξαιρετικές του ικανότητες και χαρίσματα . Μόλις , όμως απωλέσει την ηρωική του ταυτότητα και τις εξαιρετικά ασυνήθιστες ποιότητες της προσωπικότητάς του, οι  μάζες σταματούν να πιστεύουν στην ηγετική του ικανότητα [10]. Χαρακτηριστικά παραδείγματα χαρισματικής κυριαρχίας υπάρχουν πολλά : Απ’ τον Ιησού ,ο οποίος ως προφήτης άλλαξε τον κόσμο έχοντας χιλιάδες πιστούς με το μέρος του, τον Μαχάτμα Γκάντι , το Δαλάι Λάμα έως και τον Χίτλερ, του οποίου η φυσιογνωμία και η προσωπικότητα πληρούν τα κριτήρια του Βέμπερ, ώστε να καταταχθεί στους «χαρισματικούς ηγέτες».

——————————-

[1] Αντωνοπούλου Μ. «Οι κλασικοί της Κοινωνιολογίας», σελ. 379, Σαββάλας, Αθήνα 2008.

[2] Στο ίδιο σελ.382

[3] Στο Wirtschaft und Gessellschaft σελ. 10, όπως αναφέρεται στον Ν.Τσίρο «Η ανάδυση του πολικού στοιχείου στην  Κοινωνιολογία του Μ.Weber»,σελ. 55-56, Παπαζήσης, Αθήνα 2014.

[4] Όπ. Σελ 57.

[5] Weber Max «Η Πολιτική ως Επάγγελμα- Εισαγωγή στον Μαξ Βέμπερ» Κυπραίος

[6] Αντωνοπούλου Μ. σελ. 398

[7] Ν. Τσίρος , όπ.π σελ.170

[8] Ό.ππ σε΄170

[9] Ό.ππ σελ. 170

[10] Ό.ππ σελ. 243

Κράτα το