Gilles Deleuze: Κοινωνίες του ελέγχου – Η Λογική

Μετάφραση: Ντούνης Ανδρέας

Οι κοινωνίες του ελέγχου έρχονται να αντικαταστήσουν τις κοινωνίες της πειθάρχησης. «Έλεγχος» είναι το όνομα που πρότεινε ως όρο ο Burroughs για να περιγράψει το νέο αυτό τέρας, και που ο Foucault αναγνωρίζει ως το άμεσο μέλλον μας.

Επίσης, ο Paul Virilio αναλύει συνεχώς τις υπερταχείες μορφές ελέγχου σε ανοικτούς-ελεύθερους χώρους που αντικατέστησαν τις παλαιές πειθαρχίες που λειτουργούσαν στο χρονικό πλαίσιο ενός κλειστού συστήματος. Δεν είναι απαραίτητο να ανακαλέσουμε στη μνήμη μας τις εξωπραγματικές παραγωγές φαρμακευτικών προϊόντων, την μοριακή μηχανική, τη χειραγώγηση του γενετικού υλικού, παρόλο που αυτές είναι προορισμένες να εισέλθουν στη νέα διαδικασία. Δεν υπάρχει ανάγκη να διερωτηθούμε ποιό είναι το πιο σκληρό καθεστώς, καθώς εντός κάθε ενός από αυτά οι απελευθερωτικές και οι υποδουλωτικές δυνάμεις συγκρούονται.

– Λογική

Οι διαφορετικοί «εγκλεισμοί» των χώρων περιχαράκωσης μέσω των οποίων περνά το άτομο είναι ανεξάρτητες μεταβλητές: κάθε φορά  υποτιθέμενα ξεκινούμε από το μηδέν, και παρότι ισχύει μία κοινή γλώσσα για όλους τους χώρους, αυτή είναι αναλογική. Αντιθέτως, οι διαφορετικοί μηχανισμοί ελέγχου αποτελούν αδιαχώριστες διαφοροποιήσεις, που σχηματίζουν ένα σύστημα ευμετάβλητης γεωμετρίας η γλώσσα της οποίας είναι ψηφιακή (δίχως αυτό να σημαίνει απαραιτήτως δυαδική). Οι εγκλεισμοί είναι καλούπια, διακριτά προπλάσματα, αλλά οι έλεγχοι είναι διαμορφώσεις όπως ένα παραμορφούμενο πρόπλασμα αλλάζει συνεχώς από τη μία στιγμή στην άλλη, ή όπως ένα κόσκινο του οποίου το δίχτυ μεταβάλλεται από σημείο σε σημείο.

Αυτό είναι φανερό στο ζήτημα των μισθών: το εργοστάσιο αποτελούσε ένα σώμα που διατηρούσε τις εσωτερικές του δυνάμεις στο επίπεδο ισορροπίας – το υψηλότερο δυνατό σε όρους παραγωγής, το χαμηλότερο δυνατό σε όρους μισθών. Όμως, σε μία κοινωνία ελέγχου η επιχείρηση αντικατέστησε το εργοστάσιο, και η επιχείρηση είναι ένα «πνεύμα».

Ασφαλώς και το εργοστάσιο ήταν ήδη εξοικειωμένο με το σύστημα των bonus, αλλά η επιχείρηση εργάζεται βαθύτερα ώστε να επιβάλλει τη διαμόρφωση του κάθε μισθού, σε καταστάσεις αέναης μετασταθερότητας που λειτουργεί μέσω προκλήσεων, διαγωνισμών, και υπερβολικά κωμικών ομαδικών συνεδριών. Αν τα πλέον βλακώδη τηλεπαιχνίδια είναι τόσο επιτυχημένα, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι εκφράζουν την κατάσταση μιας επιχείρησης με μεγάλη ακρίβεια.

Το εργοστάσιο συγκροτούσε τα άτομα ως ενιαίο σώμα προς διπλό όφελος του αφεντικού ο οποίος ήλεγχε κάθε στοιχείο εντός της μάζας καθώς και τα συνδικάτα που κινητοποιούσαν τη μαζική αντίσταση – όμως η επιχείρηση παρουσιάζει και εισάγει συνεχώς μία ανελέητη αντιπαλότητα ως μία μορφή υγιούς διαμόρφωσης, μία εξαιρετική δύναμη κινητοποίησης η οποία στρέφει τα άτομα το ένα εναντίον του άλλου διαπερνώντας κάθε ένα από αυτά, κατακερματίζοντάς τα.

Η διαμορφωτική αρχή του «μισθού σύμφωνα με την επιπρόσθετη αξία (merit)» δεν απέτυχε να δελεάσει το ίδιο το σύστημα της δημόσιας εκπαίδευσης. Πράγματι, έτσι όπως ακριβώς η επιχείρηση αντικατέστησε το εργοστάσιο, η αέναη εκπαίδευση τείνει να αντικαταστήσει το σχολείο, και ο διαρκής έλεγχος να αντικαταστήσει τη διαδικασία εξετάσεων. Αυτός είναι και ο πιο σίγουρος τρόπος να παραδοθεί ο έλεγχος του σχολείου στην επιχείρηση.

Στις κοινωνίες τις πειθάρχησης το άτομο ξεκινούσε συνεχώς από την αρχή (από το σχολείο στον στρατώνα, από τον στρατώνα στο εργοστάσιο), ενώ στις κοινωνίες του ελέγχου κανένα άτομο δεν μπορεί να ολοκληρώσει μία «πορεία» – η επιχείρηση, το εκπαιδευτικό σύστημα, η θητεία στο στρατό αποτελώντας μετασταθερές καταστάσεις στην ίδια και την αυτή διαμόρφωση, προσομοιάζουν ένα καθολικό σύστημα παραμόρφωσης.

Στη Δίκη, ο Kafka, που είχε ήδη τοποθετήσει τον εαυτό του στο κομβικό σημείο μεταξύ δύο μορφών κοινωνικού σχηματισμού, περιέγραψε την πιο τρομακτική από τις δικαστικές μορφές. Η φαινομενική «αθώωση» των κοινωνιών της πειθάρχησης (μεταξύ δύο εγκλεισμών), και οι δίχως όριο αναστολές των κοινωνιών του ελέγχου (υπό συνεχόμενη διακύμανση) αποτελούν δύο πολύ διαφορετικές μορφές δικαστικής ζωής, και εάν ο νόμος μας είναι διστακτικός, βρισκόμενος ο ίδιος σε κρίση, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι αφήνουμε τη μία ώστε να εισέλθουμε στην άλλη.

Οι πειθαρχικές κοινωνίες έχουν δύο πόλους: την υπογραφή που υποδηλώνει το άτομο, και τον αριθμό μητρώου που υποδεικνύει την θέση του/της εντός της μάζας. Αυτό συμβαίνει διότι οι πειθαρχίες δεν εξέλαβαν ποτέ μία ασυμβατότητα μεταξύ των δύο, και επειδή η εξουσία είναι μαζοποιητική και εξατομικευτική ταυτοχρόνως, δηλαδή συνθέτει ως σώμα εκείνους στους οποίους ασκείται και διαμορφώνει την ατομικότητα οποιουδήποτε μέλους αυτού του σώματος (ο Φουκώ είδε τις απαρχές αυτής της διπλής μέριμνας στην ποιμενική εξουσία του παπά – το ποίμνιο και το καθένα από τα ζώα- αλλά η κοσμική εξουσία προσπάθησε με τη σειρά της με άλλα μέσα να γίνει «ποιμενική» (Λαϊκή).

Στις κοινωνίες του ελέγχου, αντιθέτως, αυτό που είναι σημαντικό δεν είναι ούτε μία υπογραφή ούτε ένας αριθμός, αλλά ένας κώδικας: ο κώδικας είναι ένας κώδικας πρόσβασης, ενώ αντιθέτως οι κοινωνίες της πειθάρχησης ρυθμίζονται από συνθήματα (τόσο αναφορικά με την ενσωμάτωση όσο και με την αντίσταση).

Η ψηφιακή γλώσσα του ελέγχου δημιουργείται από κώδικες που σηματοδοτούν την πρόσβαση σε πληροφορίες, ή την αποτρέπουν. Δεν έχουμε πλέον να κάνουμε με το ζεύγος μάζας/ατόμου. Τα άτομα δημιουργούνται από τις «διαιρέσεις» και οι μάζες από τα στατιστικά δείγματα, τα δεδομένα, τις αγορές ή τις «τράπεζες πληροφοριών». Ίσως το χρήμα εκφράζει καλύτερα τη διάκριση μεταξύ των δύο τύπων κοινωνιών, καθώς η κοινωνία της πειθαρχίας παρέπεμπε πάντα στο τυπωμένο νόμισμα που επανεπιβεβαίωνε τον χρυσό ως αξία αναφοράς, ενώ ο έλεγχος παραπέμπει σε κυμαινόμενες ισοτιμίες, ρυθμιζόμενες συμφωνα με την τιμή που επιβάλλεται από μια ομάδα δεδομένων νομισμάτων.

Ο νομισματικός γέρο-τυφλοπόντικας είναι το ζώο των χώρων εγκλεισμού, ενώ το ερπετό εκείνο των κοινωνιών του ελέγχου. Περάσαμε από το ένα ζώο στο άλλο, από τον τυφλοπόντικα στο ερπετό, στο καθεστώς στο οποίο ζούμε, αλλά επίσης και στον τρόπο ζωής μας και στις σχέσεις μας με τους άλλους. Ο άνθρωπος των πειθαρχήσεων ήταν ένας ασυνεχής παραγωγός ενέργειας, ενώ ο άνθρωπος του ελέγχου είναι μάλλον κυματοειδής, αγγελιοφόρος σε τροχιά συνεχούς φάσματος.

Gilles Deleuze, “Postscript on the Societies of Control”, from OCTOBER59, Winter 1992, MIT Press, Cambridge, MA, pp.3-7.

______

socialpolicy.gr