Η σημασία της κριτικής ανάλυσης λόγου στις ημέρες μας

* Σε μία εποχή που η εικόνα κυριαρχεί, αλλά ο Λόγος είναι ο επικυρίαρχος, ήρθε η στιγμή να συζητήσουμε την σημασία των ερευνητικών προγραμμάτων που στέκονται κριτικά απέναντι στους ηγεμονικούς λόγους στη σύγχρονη εποχή που ζούμε. Η υπερ-πληροφόρηση, η αφθονία των εικόνων και ο καταιγισμός ηλεκτρονικών επικοινωνιών δημιουργούν νέες προκλήσεις για τα συγκεκριμένα ερευνητικά προγράμματα αλλά και για την τεκμηριωμένη κοινωνική κριτική, που με άξονα την κριτική ανάλυση λόγου στοχεύει στην εκ βαθέων ανακάλυψη των ρητών ή υπόρρητων στοχεύσεων που διαμορφώνουν (ή επιχειρούν να διαμορφώσουν) μία έλ-λογη πρακτική ως ηγεμονική. Ποιες είναι – λοιπόν – οι μεγάλες προκλήσεις; Ποιοι θα πρέπει να είναι οι στόχοι των κοινωνικών επιστημόνων – κοινωνιογλωσσολόγων; Ποιες είναι οι παγίδες; Τα σημεία που αναφέρει ο Teun A. van Dijk είναι εξόχως σημαντικά και περισσότερο επίκαιρα παρά ποτέ:

Teun A. van Dijk **

– Υφίσταται ακόμη μία πιθανή εφαρμογή της ανάλυσης λόγου: η διαμόρφωση κριτικής και εναλλακτικών. Παρόλο που σε αυτό το σημείο απομακρυνόμαστε από τα στεγανά του ακαδημαϊκού ελέγχου και εισερχόμαστε ξεκάθαρα σε κοινωνικοπολιτικά πεδία, αυτό δεν σημαίνει ότι είμαστε ανίσχυροι. Υπάρχουν πολλά πεδία για τα οποία η ανάλυση λόγου μπορεί να παρέχει συναφή αξιόλογα στοιχεία: η χρήση του σεξιστικού λόγου, οι ρατσιστικές αναφορές στα μέσα ενημέρωσης, η εφαρμογή της ισχύος μέσα από την εκφορά των λόγων των εξουσιών, οι ανισότητες που επιβεβαιώνονται από την κυριαρχία των λευκών μεσο-αστικών τύπων λόγου στα πολυεθνικά σχολεία, και ούτω καθεξής. Όμως, ακόμη και αυτή η επιλογή των συγκεκριμένων ερευνητικών τομέων και προβλημάτων, και ακόμη και η διαμόρφωση συναφών (ερευνητικών) ερωτημάτων, δεν μπορούν να παράσχουν λύσεις ως προς τα προβλήματα ή τις στρατηγικές καταπολέμησης των ανισοτήτων. Αυτά, πέραν των άλλων πραγμάτων, θα εξαρτηθούν από το ποιός θα επωφεληθεί από τα αποτελέσματά μας, και ποιά προοπτική δίδεται στα αποτελέσματα αυτά. Δίχως μία καλά θεμελιωμένη κριτική των αρχών ή θεσμών που είναι υπεύθυνοι για τις ανισότητες, δεν μπορούμε να θεωρηθούμε τίποτε άλλο εκτός από “ελεύθερα αιωρούμενους διανοούμενους”, που επιδιώκουμε μονάχα επιστημονικές δημοσιεύσεις (paper tigers). Αυτό που πρέπει οπωσδήποτε να ακολουθήσει κατά τη διαμόρφωση ενός ερευνητικού προγράμματος είναι οι αποφάσεις σχετικά με τις προτεραιότητες, σχετικά με το σε ποιόν θα “πουλήσουμε” την πνευματική μας εργασία, και σχετικά με την προσαρμογή των συγκεκριμένων ερευνητικών στόχων και μεθόδων σε όσους τα έχουν μεγαλύτερη ανάγκη.

Οι ομάδες ανθρώπων καθώς και οι τομείς των κοινωνικών προβλημάτων που αυτά αφορούν δεν χρειάζεται να αναλυθούν σε αυτό το σημείο. Υπάρχουν λίγες σε αριθμό αλλά πολύ σημαντικές μελέτες, εντός ή πολύ κοντά στο αντικείμενο της ανάλυσης λόγου, που έχουν δείξει ότι μία τέτοια κριτική ανάλυση λόγου είναι αναγκαία, χρήσιμη και ρεαλιστική. Οι έρευνες σχετικά με την απεικόνιση των εργασιακών διεκδικήσεων στα Μέσα Ενημέρωσης, την λανθασμένη αναπαράσταση και κατηγοριοποίηση (misrepresentation) των πολιτικών διαδηλώσεων ως “βίαιες εξεγέρσεις”, ή τη μεροληψία υπερ της αστυνομίας ή των αρχών στα ρεπορτάζ των μέσων ενημέρωσης αναφορικά με τις “φυλετικές εξεγέρσεις” έχουν δείξει ότι η λεπτομερής ανάλυση λόγου μπορεί να επιτελέσει τον ρόλο της ευρύτερης πρόκλησης προς την εξουσία και την ισχύ και να αποτελέσει τη βάση της πολιτικής δράσης.

Το γεγονός ότι μία τέτοια έρευνα δεν συνδέεται απαραιτήτως με μία σοσιαλιστική ή μαρξιστική παράδοξη, ή με κυρίως Ευρωπαϊκούς τρόπους διενέργειας ερευνών, μπορεί να περιγραφεί γλαφυρά και με αρκετά ακόμη παραδείγματα: όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου η συμμμετοχή σε τέτοιες ερευνητικές παραδόσεις είναι περιορισμένη, αλλά που τα δημοκρατικά και φιλελεύθερα ιδεώδη ενός κοινωνικού πλαισίου στο οποίο τα πανεπιστήμιά μας όχι μόνο έχουν επαγγελματικά καθήκοντα αλλά και ευρύτερες υποχρεώσεις λαμβάνεται σοβαρά υπόψιν.

Ακαδημαϊκή ελευθερία σημαίνει επίσης την ελευθερία κριτικής.

Η ανάλυση λόγου μας παρέχει αρκετά ισχυρά, αν και λεπτά και ακριβή, εργαλεία που στοχεύουν στην ανάδειξη των καθημερινών εκδηλώσεων και αναπαραστάσεων των κοινωνικών προβλημάτων στην επικοινωνία και την αλληλόδραση

Σε αυτό το σημείο μπορούμε να ανακαλύψουμε την εκπλήρωση των μακροκοινωνιολογικών προτύπων που χαρακτηρίζουν τις κοινωνίες μας. Ασφαλώς, τα στοιχεία των λόγων μπορούν να αποτελούν απλώς συμπτώματα των περιθωριακών συνδηλώσεων ευρύτερων προβλημάτων: ανισότητα, ταξικές διαφορές, σεξισμός, ρατσισμός, ισχύς και κυριαρχία περιλαμβάνουν πολλά περισσότερα στοιχεία από απλό κείμενο και ομιλία. Όμως ο Λόγος επιτελεί έναν κρίσιμο ρόλο στην ιδεολογική διαμόρφωση, στην επικοινωνιακή αναπαραγωγή, στις διαδικασίες κοινωνικών και πολιτικών αποφάσεων, και στη θεσμική διαχείριση και αναπαράσταση αυτών των ζητημάτων (π.χ. μέσω νόμων, συναντήσεων, μέσω της “κάλυψης” από τα μέσα ενημέρωσης, από καθημερινές συζητήσεις σχετικά με αυτά, σε σχέση με την ανα-παραγωγή και αναδιαμόρφωσή τους σε επίσημα έγγραφα). Από την στιγμή που μπορέσουμε να μάθουμε περισσότερα πράγματα αναφορικά με την έλλογη αναπαράσταση και διαχείριση αυτών των προβλημάτων και συγκρούσεων, τότε έχουμε το σχέδιο για το “κλειδί” που μπορεί να παρενοχλεί, να αποκαλύπτει και να προκαλεί τους μηχανισμούς που εμπλέκονται..

socialpolicy.gr

——————————–

* Εισαγωγή/ Μετάφραση στα Ελληνικά: Ντούνης Ανδρέας.

** Teun. A. van Dijk – The Role of Discourse Analysis in Society – Handbook of Discourse Analysis Vol.4 – Chapter 1.

Save