Ψυχοθεραπεία: Εκπαίδευση Πολυτελείας;

Δρ. Κοντοπούλου Κωνσταντίνα

kkontop@auth.gr

Η ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται από κάποιες ιδιαιτερότητες που χρήζουν προσοχής από εκπαιδευόμενους, εκπαιδευτές και νομοθέτες. Στο παρόν άρθρο θα αναλυθούν συγκεκριμένες πλευρές αυτής της εκπαίδευσης με έμφαση στο κόστος της, την ιδιαιτερότητα της ψυχοθεραπείας ως εκπαίδευσης και επαγγελματικού τίτλου καθώς και τη συσχέτιση των δύο με βάση την ανάλογη βιβλιογραφία.

Στην Ελλάδα, ο τίτλος του ψυχοθεραπευτή δε συνιστά νομικά κατοχυρωμένο επαγγελματικό τίτλο. Μάλιστα, στην παρούσα πραγματικότητα:

α. η εκπαίδευση πραγματοποιείται κυρίως από ιδιωτικούς φορείς

β. η εκπαίδευση της ψυχοθεραπείας όταν πραγματοποιείται από το δημόσιο πανεπιστήμιο είναι επί πληρωμή

γ. δεν υφίσταται δυνατότητα δωρεάν προαιρετικής εκπαίδευσης ψυχοθεραπευτικών προγραμμάτων σε τμήματα ψυχολογίας και κοινωνικής εργασίας

δ. για την εισαγωγή στην εκπαίδευση της ψυχοθεραπείας δεν υφίσταται η απαίτηση για άδεια ασκήσεως επαγγέλματος κοινωνικού λειτουργού, ή ψυχολόγου, τίτλου κοινωνιολόγου ή βεβαίωση πρόσληψης ειδικευόμενου ψυχιάτρου ή τίτλου ειδικού ψυχιάτρου

ε. δεν υφίσταται δικαίωμα δωρεάν φοίτησης σε φοιτητές και φοιτήτριες με χαμηλό εισόδημα ή ανεργία

Για να ολοκληρώσει ένας επιστήμονας ψυχικής υγείας μια ολοκληρωμένη ψυχοθεραπευτική εκπαίδευση χρειάζεται να αφιερώσει 4 έτη εκπαίδευσης με ένα κόστος που κυμαίνεται μηνιαίως από 190 μέχρι 250 ευρώ. Συχνά οι δια ζώσης συναντήσεις απαιτούν έξτρα κόστος μετακινήσεων και διαμονής. Το κόστος συνήθως αυξάνεται στο τρίτο και τέταρτο έτος σπουδών ψυχοθεραπείας.

Έτσι, η εκπαίδευση της ψυχοθεραπείας μοιάζει να αποτελεί προνόμιο όσων έχουν την οικονομική δυνατότητα να ανταπεξέλθουν στο κόστος της. Το ερώτημα βέβαια που προκύπτει με βάση τα παραπάνω είναι το εξής: Xρειαζόμαστε μόνο ψυχοθεραπευτές που μπορούν να ανταπεξέλθουν στο κόστος μιας ψυχοθεραπευτικής εκπαίδευσης αποκλείοντας επιστήμονες που προέρχονται από χαμηλότερα οικονομικά και κοινωνικά στρώματα τα οποία σχεδόν «υπο-εκπροσωπούνται» στην επιστημονική κοινότητα ; Θα μπορούσε αυτό να επιδρά – αν επιδρά- στη θεραπευτική συνθήκη;

Η επιστημονική έρευνα έχει καταδείξει επανειλημμένα την αξία της ενσυναίσθησης του ψυχοθεραπευτή στην πρόοδο της θεραπείας. Όπως αποδεικνύεται από την υπάρχουσα βιβλιογραφία, η ενσυναίσθηση είναι ένας από τους πιο ισχυρούς προγνωστικούς παράγοντες που καθορίζουν τη θετική έκβαση της θεραπευτικής συνθήκης ανεξαρτήτως επιλογής μεθόδου ψυχοθεραπείας που ακολουθείται. (Hara et al., 2016; Elliott, Bohart, Watson, & Greenberg, 2011; Norcross & Lambert, 2011;  Norcross & Wampold, 2018; Sandage & Worthington, 2010; Watson et al, 2014). Αυτή η συχνά υποτιμημένη παράμετρος της έκβασης της ψυχοθεραπείας (Watson, 2016)  μας οδηγεί σε συμπεράσματα που σχετίζονται όχι μόνο με την εκπαίδευση του ψυχοθεραπευτή αλλά και με τη βιωματική εμπειρία της ενσυναίσθησης ως θεμελιώδες κεφάλαιο της επαγγελματικής και προσωπικής του ανάπτυξης.

Σύμφωνα με τον Ryan (2017) οι εμπειρίες του να ανήκει κανείς στην εργατική τάξη συμπεριλαμβανομένου του ταξικού τραύματος, της αμφισημίας της κοινωνικής κινητικότητας και της υπεράσπισης δικαιωμάτων έχουν αγνοηθεί από παραδοσιακές εκπαιδεύσεις ψυχοθεραπείας. Σε αυτό το σημείο αναδύεται ο παράγοντας της «ενσυναίσθησης.» Η ενσυναίσθηση που δεν υφίσταται στην παρούσα συνθήκη από την πλευρά του εκπαιδευτή, για την οικονομική και κοινωνική κατάσταση του εκπαιδευόμενου, συνιστά κριτήριο αλλαγής της εκπαίδευσης της ψυχοθεραπείας στη χώρα μας;

Ο Manstead (2018) λαμβάνοντας υπόψιν στατιστικές έρευνες καταλήγει στο συμπέρασμα πως πολίτες που ανήκουν στην εργατική τάξη έχουν αναπτύξει περισσότερο την αξία της ισότητας και της ανάγκης για βοήθεια στους άλλους σε αντίθεση με ανθρώπους ανώτερων τάξεων με διαθεσιμότητα οικονομικών πόρων, γεγονός που τους καθιστά περισσότερο επικεντρωμένους στο εγώ και επομένως λιγότερο πιθανό να μπορούν να βοηθήσουν τους άλλους.

Μήπως τελικά στην Ελλάδα του δικαιώματος δωρεάν τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, φέρουμε μια επιφανειακή κοινωνική κινητικότητα ιδίως σε σχέση με μετεκπαιδεύσεις όπως η ψυχοθεραπεία; Μπορεί να αλλάξει αυτό; Είναι σαφές πως η απάντηση είναι θετική. Εφόσον ο τίτλος ψυχοθεραπευτής κατοχυρωθεί νομικά στη χώρα μας, τα δημόσια πανεπιστήμια έχουν την υποχρέωση να προσφέρουν δωρεάν εκπαίδευση τετραετούς φοίτησης στους αποφοίτους τμημάτων ψυχολογίας και κοινωνικής εργασίας και τους ειδικευόμενους και ειδικούς ψυχιατρικής.

Elliott, R., Bohart, A. C., Watson, J. C., & Greenberg, L. S. (2011). Empathy. Psychotherapy, 48(1), 43–49. https://doi.org/10.1037/a0022187

Hara, K. M., Aviram, A., Constantino, M. J., Westra, H. A., & Antony, M. M. (2016). Therapist empathy, homework compliance, and outcome in cognitive behavioral therapy for generalized anxiety disorder: partitioning within- and between-therapist effects. Cognitive Behaviour Therapy, 46(5), 375–390. https://doi.org/10.1080/16506073.2016.1253605

Manstead, A.  (2018). The psychology of social class: How socioeconomic status impacts thought, feelings, and behaviour. British Journal of Social Psychology. 57 (2), pp. 267-291.

Norcross, J. C., & Lambert, M. J. (2011). Psychotherapy relationships that work II. Psychotherapy, 48(1), 4–8. https://doi.org/10.1037/a0022180

Norcross, J. C., & Wampold, B. E. (2018). A new therapy for each patient: Evidence‐based relationships and responsiveness. Journal of Clinical Psychology, 74(11), 1889–1906. https://doi.org/10.1002/jclp.22678

Ryan, J. (2017). Class and Psychoanalysis Landscapes of Inequality. Abingdon: Routledge.

Sandage, Steven & Worthington, Everett. (2010). Comparison of Two Group Interventions to Promote Forgiveness: Empathy as a Mediator of Change. Journal of Mental Health Counseling. 32. 35-57. 10.17744/mehc.32.1.274536n518571683.

Watson, J. C., Steckley, P. L., & McMullen, E. J. (2014). The role of empathy in promoting change. Psychotherapy research : journal of the Society for Psychotherapy Research, 24(3), 286–298. https://doi.org/10.1080/10503307.2013.802823

Watson, J. C. (2016). The role of empathy in psychotherapy: Theory, research, and practice. In D. J. Cain, K. Keenan, & S. Rubin (Eds.), Humanistic psychotherapies: Handbook of research and practice (2nd ed., pp. 115–145). American Psychological Association. https://doi.org/10.1037/14775-005